Texnologiya və Biz

Əli Həsənov

Bu məqalədə məlumatın çoxluğu ilə onu anlama və zaman arasında olan düz mütənasib əlaqə sonucu artan ardıcıllıqla və dayanmadan əlavə olunan bilik toplusunun qəbulu və analizi zamanı beyində yaranan problemlərdən, loru dilində desək, son 15-20 ildi niyəsə zaman əvvəlkinə görə daha tez keçir, gözüvü açıb-yumursan il qurtarır, metaforundan və başverən hadisənin bu günümüzə və sabahımıza təsirindən yazacam.

Əvvəlcədən bildirmək istərdim ki, bu yazı elmi iş (yazı) deyil, sadəcə son 3-5 illik təcrübənin – dünya görüşünün bir neçə səhifəlik bir yazıda bacardığım (Azərbaycan dilini bildiyim) qədər öz nəzər nöqtəmdən izahıdır. Bəzilərinə maraqlı, bəzilərinə fantastik nağıl hətda insanın malik olduğu təxəyüllün son nöqtəsi kimi gələ bilər yazacaqlarım. Xahişim odur ki, yazını olduğu kimi qəbul edin. Necə ki, bu yazını paylaşmağım, oxuyanın şüurunun onun şüurlu yaşamına yetərlilik olub olmadığına göstərici olmadığı kimi.

Əgər yazdıqlarımda olan məntiqi ardıcıllığı bu gün həqiqət olmasa bilə yaxın gələcəkdə gerçəkləşmə şansını görsəniz, mütləq biznes maraqlarınızda və planlarınızda yazacaqlarıma yer ayırın və əvvəlcədən tədbirinizi görün.

Əsas mövzuya keçmədən əvvəl insanlığın ilk günündən indiyə kimi keçdiyi texnoloji yolun qısa məzmununu yada salmaq istərdim. Dünyadakı ilk insanların yaşam tərzlərinin ovlanma və yığıcılıqla davam etdirmələri tarix kitablarında uzun-uzadı yazılarda qeyd olunub. İlk texnoloji ixtiralar ovlanma və yığıcılıqda istefadə olunan alətlərin olması danılmazdır. Daşlardan daha sonra dəmir və onun qarışıqlarından min illərlə bəlkədə on min illərlə işlənmiş avadanlıq və alətlərın düzəldilməsində, inkişafında və ixtirasında istifadə olunmuşdur. Bu proseslərin baş verdiyi zaman mövhümünün ölçüsü üzərində durmaq yazdığım mövzuya əsassız və lazımsız olduğunu fikirləşirəm, və dəqiq(!) məlumatın tarixçilərin ixtiyarında olduğunu qeyd etmək lazımdır. Yaşadığımız dövrə ən çox təsir görsədən hadisə İngiltərədəki Sənayeləşdirmə (industrialisation) olduğunu bildirmək istəyirəm.

Qatarlar və maşınlardan istifadə artıq məlumatın dünya üzərindəki iki nöqtə arasında o dövrə görə min il əvvəlkidən yüz dəfə daha tez ötürülməsinə gətirib çıxarır. İndi 2013-cü ildə isə Sənayeləşdirmə dövrü ilə fərqlə artıq eyni iki məkan arasındakı məlumat paylaşma zamanı saniyələrə, ən gec halda dəqiqələrə çatıb. Makedoniyalı İsgəndərin dövründə Hindistanda baş vermiş elmi ixtiranın vəya kitabın səs sədası ən tez halda illər sonra Romada hiss olunurdusa, sənayeləşdirmədən sonra məlumatın paylaşılması və lazımı yerlərə çatdırılması səneyəşdirilmə dövründə aylara vəya ən tez halda (sosial iğtişaş və sairə) bir ay ərzinə çatdırıla bildi. 70-ci illərdəki inkişafdan sonra artıq müəyyən(həmin o məlumatı istefadə edənlər nəzərdə tutulur) təbəqə üçün bu zaman aşırı artıq həftələrə endi. Yaşadığımız dövrdə məlumat artıq baş verdikdən saniyələr sonra dünyanın hər hansı bir nöqtəsində qəbula açıq olur.

Məlumatın çatması ilə inkişaf düz mütənasib şəkildə amma əmsalla artım edir. Sadə dillə desək 500 il bundan əvvəl 1000 nəfər riyaziyyatla məşğul olurdurlarsa və bunlardan biri müəyyən bir yeniliyə nail olurdusu qalan 999 çox böyük bir olasılıqla həyatları boyu bu yenilikdən xəbərləri olmurdu. Bundan dolayı da, elm və incəsənət mərkəzləri olan şəhərlər yaranırdı. Misal üçün Bağdat, İsgəndəriyyə, Roma, İstanbul və sairə. Bu mərkəzlərə beyin axımı olurdu(beyin axımı deyəndə imkanı və marağı olanlar gəlirdilər), çünki məlumat bazası(müəyyən səviyyədə) buralarda idi. Amma indiki dövrdə artıq mərkəzləşmə bir önəm daşımır. Qubada yaşıyan bir şəxs Stanford Universitetindəki leksiyaya ya vizual yada audio şəklində baxa vəya qulaq asa bilər. Qubada yaşıyanla Stanford Universitetindəki leksiya arasında olan hasarların çoxu aradan qalxmış olur. Məlumatın çatdırılmasında olan inkişaf və irəliləmə öz-özündə inkişafa və yeniliklərə gətirib çıxarır.

Misal üçün, Saudi Press Agency-nin açıqladığı məlumata görə 1950ci ildə zəvvarların sayı 100000-dən az idi, keçən il isə artıq 3100000-i keçib. Səbəb isə 50-ci ildən bu tərəfə olan inkişaf sayəsində Həccə gedənlərin Məkkəyə çatması, yerləşdirilməsi və yaşaması üçün həm şərait yaxşılaşdırılıb həmdə bu verilən servislər üçün ödənilən qiymətlər yenib. Böyük bir ehtimalla 1800-cü illərin sonuna yaxın heç 10000 nəfər adam Həccə gedə bilmirmişlər. Zəhmət olmasa aşağıdakı cədvələ zəvvarların Həcc üçün Səudi Ərəbistana səfərlərindəki artıma baxın.

Önümüzdəki 15 il ərzində bu göstəricilər bir neçə dəfə(əmsalla) artacaq.

Səbələrə gəldikdə 1950-ci ilə və ondan əvvəlki tarixlərə görə Həcc ziyarətinə gedib-qayıtmaq indi dəfələrcə daha ucuz, rahat və təhlükəsizdir. Detallara gedib bu haqda bir neçə səhifə yazmaq olar amma ehtiyac duymuram.

Müasir dövrün ən əsas problemi odur ki, məlumat çoxluğu var. Bu məlumatlar gün boyu loru dilində desək hər biri insan üzərinə hər tərəfdən gəlir. Gün boyu o qədər məlumat axını olur ki, insan beyni bu məlumatları artıq analiz edib – yaxşını pisdən, doğrunu səhvdən, lazımını lazımsızdan, maraqlını maraqsızdan – ayırana qədər, aktiv olduğu 12-13 saat vaxt zamanı qurtarır. Beş yüz il bundan əvvəl insanın başını qatan, məşğul olduğu, baş sındırdığı (elmi vəya sosial) mövzu sayı 3-5 dənə idi, indi faktiki olaraq sonsuzdur. Beyin məlumatı analiz etməyə vaxt çatdırmır. Artıq insanlıq texnologiyanın yaratdığı problemlərlə üzləşir. Bu faktdır, bu reallıqdır. Gün boyu gördüyünüz eyni markalı maşınların ayrı rənglərindən tutmuş, ətrafdakıların geyindikəri, dedikləri, binalar, küçələr qısacası hər şeyi şüuraltı şəkildə beyniniz qəbul və analiz edir.

Sıravi insan üçün gülməli gələ biləcək olan bir faktı da deyim ki, çox yaxın bir gələcəkdə insanların beyinlərin nevroçiplərin qoyulması böyük bir ehtimalla çox normal bir hala çevriləcək çünki inkişaf sürəti artıq insan beyninin qəbul və analiz sürətini keçib, və bu fərqi aradan qaldırmaq önümüzdəki iki yada üç on illiyin məqsədi olacaq.

Davamı gələn yazıda…

 

mm

Hər yayımda təqdim olunan mövzu başlıqlarında müəllifi olduğunuz və ya tərcümə etdiyiniz məqalələri bizim veb-səhifəmizdə yayımlıya bilərsiniz.

Sosial Media da Paylaşaq