“Tatarlar” Britaniya kəşfiyyatının sənədlərində

Murad Nəsibbəyli (Mançester Universiteti)

Bu məqalə “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti. Böyük Britaniyanın arxiv sənədləri” adlı  ingilis dilindəki sənədlər toplusunda (251 ədəd sənəd) yer almış 1917 və 1918-ci illərə aid Britaniya kəşfiyyatının sənədləri əsasənda yazılmışdır. Bu məqalə üç ardıcıl məqalənin birincisidir. “Tatarlar Britaniya kəşfiyyat sənədlərində. 1919-1920” adlı ikinci məqalədə həmin illərin kəşfiyyat sənədlərində mövcud olan diskurs araşdırılacaq. Nəhayət, üçüncü məqalədə iki fərqli dövrün – 1917-1918-ci il Cümhuriyyətin yaranması və ilk ayları,  1919-1920-ci il Cümhuriyyətin nisbətən möhkəmlənməsi və süqutu – diskursu müqayisə ediləcəkdir. Məqalə suallara cavab verməkdən daha çox yeni sualları ortaya çıxarır və bu sahədə araşdırmaların genişlənməsinə xidmət edə bilər. Birincisi, sənədlərdə olan anlayış və yanaşma reallığı nə dərəcədə əks etdirir? İkincisi, bu cür anlayış və yanaşmaların formalaşmasının səbəbləri hansılardır? Hansı tarixi dərslər çıxarmaq olar?

Məqalənin obyektində iki bir-biri ilə bağlı olan məsələ dayanır: (i) Azərbaycanlıların, Azərbaycan Milli Şurasının və daha sonra yaranan Azərbaycan hökümətinin Britaniya kəşfiyyatı tərəfindən necə qəbul edilməsi, qavranılması və (ii) erməni və gürcü milli komitələri ilə müqayisədə Azərbaycanlı-Tatar milli komitəsinə Britaniya hökümətinin fərqli yanaşması – münasibəti məsələləri. Məqalənin məqsədi sənədlərdə əks olunan anlayış və yanaşmaların həqiqəti əks etdirib-etdirməməsi deyil, yalnız bu anlayış və anlayışdan doğan fərqli yanaşma-münasibətin ortaya çıxarılmasıdır. Nə dərəcədə həqiqəti əks etdirib-etdirməməsi isə əlavə araşdırma mövzusudur.

Məsələlərin müzakirəsinə keçməzdən əvvəl bir neçə məqama diqqət yetirmək lazımdır. Birincisi, sənədlərdə yer alan bütün qeydlər heç də reallığı tamamilə əks etdirmir. Hadisələrin təhlili məlumatı ötürən şəxsin regionun ümumi vəziyyəti – tarixi, coğrafi, etnik tərkibi və s. – haqqında nə dərəcədə məlumatlı olmasından, olduğu mühitdən, müəyyən zaman kəsiyin hər hansısa qrup tərəfindən təsir altına salınıb-salınmamasından və ya şəxsi səbəblərdən dolayı hər hansı etnik, dini və ya siyasi bir qrupa simpatiya bəsləməsindən təsirlənməsi ehtimalı daim nəzərə alınmalıdır. Bununla yanaşı, məlumatların ötürülməsində şəxsin (kəşfiyyatçının) Britaniyanın regiondakı vəziyyətilə bağlı verəcəyi qərarlara təsir etmək məqsədi ilə faktları təhrif etməsi ehtimalı da mümkündür. Bütün bu subyektivliyə baxmayaraq, Britaniya arxiv sənədlərinin araşdırılması bu sahədəki ədəbiyyatın zənginləşdirilməsi, tarixi həqiqətlərin işıqlandırılmasında faydalı ola bilər.

Bu məqalədə adı keçən sənədlərin sosial konstruktivizm nöqteyi nəzərindən diskurs təhlili verilmişdir. Sosial konstruktivzm məktəbinin əsas arqumentləri ondan ibarətdir ki, sosial reallıq agentlər tərəfindən yaradılır və onların gündəlik fəaliyyətində yenidən istehsal olunur. Agentlər öz ətraf mühitindən kənarda mövcud olmurlar. Ətraf sosial mühit və agentlər qarşılıqlı müəyyənləşdirici və bir-birini təşkiledəndir (Risse, 2009: səh. 145). Bu nəzəriyyənin tərəfdarları diskurs yanaşmanı tətbiq etməklə anlayış, kimlik, maraq və davranış arasında olan əlaqənin izah edilməsinin vacibliyini önə çəkir. Diskurs sözünün mənası burada “bəyanatların formalaşmasını tənzim edən sistem kimi qəbul edilir. Diskurs yanaşmaya əsasən “şeylərin” özü-özlüklərində mənaları yoxdur, onlar yalnız diskurs içində mənalı olurlar. Biliyin obyekti dildən müstəqil olaraq mövcuddur, lakin onlar sosial həyata daxil olduqları zaman məna vermək üçün kateqoriyalaşdırılmalı və konseptuallaşdırılmalıdır (Waever, 2009: səhv. 164). Mənalar insanlar tərəfindən yaradılır və sosial fəaliyyətlərin tərkib hissəsidir. Beləliklə də, sosial fəaliyyət mənalı davranışın ifadəsi kimi görülür (Larsen, 2002: səh. 286-287; ). Sosial vahidin özü haqda və başqalarının onun haqda olan anlayışları həmin vahidin kimliyinin, maraqlarının və beləliklə də, fəaliyyətinin formalaşmasında iştirak edir. Sosial vahid eyni zamanda yuxarıda qeyd edildiyi kimi ətraf mühitin-strukturun (institutlar, dəyərlər, qaydalar və s.) formalaşmasında iştirak edir.

Bu nəzəri perspektivdən Britaniya kəşfiyyatının sənədlərində Azərbaycan xalqı və Xalq Cümhuriyyəti haqda necə bir anlayışın olmasının işıqlandırılması və sənədlərdə əks olunan Britaniya-Azərbaycan, Britaniya-Ermənistan və Britaniya-Gürcüstan münasibətləri arasındakı fərqlərin müəyyənləşdirilməsi o dövrün alınmış qərarlarının izah edilməsinə əhəmiyyətli töhvə vermiş olar.

İlk məsələ ondan ibarətdir ki, sənədlərin diqqətlə təhlilindən aydın olur ki, Britaniya kəşfiyyatında “Azərbaycanlıların və ya sənədlərdə qeyd olunduğu kimi Tatarların erməni və gürcülərdən siyasi-ictimai məsələlərdə daha bacarıqsız olmaları və dövlət olaraq varlıqlarını davam etdirmək imkanına sahib olmamaqlar”ı və ya “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gürcüstan və Ermənistan respublikalarından daha zəif imkanları olması” kimi anlayışlar mövcud idi. “1917-ci ildən sonra Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanda vəziyyət” adlı sənədin 18-ci bəndində Britaniya Xəzər flotunun Denikin qüvvələrinə verilməsinin səbəbinin Azərbaycanın Xəzər dənizində bolşevik gücünə qarşı duracaq flota sahib ola bilmək imkanının acıq-aşkar olmaması qeyd edilir.

Müxtəlif sənədlərdə gürcü və ya erməni xalqlarının yüksək keyfiyyətlərə sahib olmalarından bəhs edildiyi halda, Azərbaycan xalqı – Tatarlar barəsində belə qeydlərə rast gəlinmir və ya epizodik hallarda verilir. Ermənistanda və Qafqazda hərbi vəziyyətə dair Hərbi Departamentin iyun-sentyabr 1918-ci il Memorandumunda Gürcülərin cəsur və yüksək keyfiyyətlərə sahib olmalarından, Transqafqazdakı siyasi vəziyyət haqda İnformasiya şöbəsinin Kəşfiyyat bürosunun 16 yanvar 1918-cil tarixli memorandumunda ermənilərin tarixən Avropa millətləri ilə daha yaxın əlaqədə olmasından, gürcülərin isə “centlmen” və yaxşı döyüşçü olmalarından və milli maraqlarını daha yaxşı konsolidasiya etmələrindən bəhs edilir. Tatarlarla bağlı isə Siyasi kəşfiyyat şöbəsinin Transqafqazdakı siyasi vəziyyət haqda 28 oktyabr 1918-ci il Memorandumunda belə qeyd edilir: “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin əsas zəifliyi Tatarların savadsızlığı və siyasi qabiliyyətlərinin olmamalarındadır”.  Eyni yerdə gürcülərin ermənilərdən daha çox regionda hökmran millət olmasından və özünü-idarəetmə qabiliyyətlərinin olduğunu sübut etmələrindən bəhs edilir. Yenə eyni yerdə Transqafqazın Rusiya ilə əlaqələri adlı hissədə gürcülərin heç bir halda Rusiya Federasiyasına daxil olmaqla barışmayacaqlarını, ermənilərin beynəlxalq nəzarətdə olmaqla razılaşacaqlarını, tatarların isə çətinliklə təkbaşına dayana biləcəkləri qeyd edilir.

Kəşfiyyat bürosunun 18 fevral 1918-ci il tarixli memorandumunda Cənubi Azərbaycanlılarından “vəhşi şimal-qərb farsları və qorxunc türk-tatar Şahsevən və Qaradağ tayfaları” olaraq, onların Arazı keçərək Muğana gəlmələri və burada minlərlə rus və həmçinin, tatar kəndlilərini qırmasından bəhs edilir.

Gürcü və ermənilərin sənədlərə yalnız vahid etnik adları ilə qeyd olunmasına baxmayaraq Azərbaycanlılardan “Tatar”, “Müsəlman əhalisi”, müsəlman tayfası” və ya “tatar milliyəti” kimi fərqli adlar ilə bəhs edilməsi Britaniya kəşfiyyatında millətin formalaşması prosesində Azərbaycandakı etnik qrupun gürcülərdən və ermənilərdən fərqlənməsi və ya geridə qalması anlayışının olduğunu iddia etməyə imkan verir. Bununla yanaşı, Gürcüstanın qərb və şərq hissəsində yaşayan müsəlmanların etnik fərqlərinin olub-olmamasına baxmayaraq bir çox hallarda hamısı bir kimliklə – “Məhəmmədi gürcülər” olaraq qeyd edilir. Hətta rast gəlinən bir sənəddə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti əvəzinə Tatar Dövləti (“the State of Tatary”) ifadəsi işlədilir (Forin offis, Siyasi kəşfiyyat şöbəsinin Transqafqazdakı siyasi vəziyyət haqda 28 oktyabr 1918-ci il Memorandumu).

Azərbaycan haqqında ilk tutarlı müsbət münasibət 1918-ci ilin sonlarına doğru General Mayor Tomsonun Azərbaycana gəlməsindən sonra mərkəzə ötürdüyü məlumatda öz əksini tapır. Baş nazir Fətəli Xan Xoyski ilə görüşü barəsində Tomson belə qeyd edir: “…O, ağıllı adamdır, hüquqşunasdır və öz bacarığı ilə Qafqazda bizə məlum olan bütün əvvəlki dövlət qurumlarından daha qabil dövlət qurumu yaratmışdır”. Bu artıq 1918-cilin sonlarından etibarən Azərbaycanla bağlı diskursda dəyişikliyin başlanmasından xəbər verir. Buna səbəb Britaniya və Azərbaycan höküməti arasında bundan əvvəl bu qədər geniş təmasların olmamasıdır. Tərəflər arasında zəif əlaqə qarşı tərəfin yalnız bir mənalı olaraq mənfi fikirdə olması ilə nəticələnirdi. Başqa sözlə, Azərbaycan özünü izah etməkdə çətinlik çəkirdi. Haşiyəyə çıxıb, onu qeyd etmək istərdim ki, bənzər problem müstəqilliyin bərpasının ilk illərində Qarabağ müharibəsi zamanı yaşanmışdır. Bu cür problemlərin qarşısı daha sıx təmaslarına qurulması, əməkdaşlıq ilə aradan qaldırıla bilər.

İkinci məsələ isə bu anlayışlardan doğan yanaşmadır. Sənədlərdə erməni komitəsi ilə Tatar komitəsi arasında fərq qoyulduğu açıq-aydın anlaşılır. 1917-ci ilin sentyabrından 1918-ci ilin avqustuna qədər Tiflisdə Maliyyə rəhbəri təyin olunan Makdonelin 5 Dekabr 1918-ci il məlumatında Britaniyanın erməniləri dəstəkləməsi – yalnız onlara  bir milyon rubl maliyyə yardımı ayrılmasından və hər cürə dəstəyin göstərilməsindən bəhs edilir. Nəticədə, Britaniyanın da istəmədiyi bir hal yaranır, hər kəs ermənilərin Britaniya tərəfindən dəstəkləndiklərini bilir: “Bu dəfə Konsul Stevens Forin ofisdən (Foreign Office) aldığı göstəriş ilə Erməni komitəsinə Britaniya hökümətinin erməniləri hər vasitə ilə dəstəkləmək niyyətində olduqlarını bildirən sənəd təqdim etdi”. Azərbaycan tərəfinə Makdonel yardım təklif etdiyi halda Azərbaycan tərəfi rədd edir və gec qalındığını və Türkiyə ilə müqavilə bağlanıldığını bildirir. Azərbaycan tərəfinin bu addımını birmənalı qiymətləndirmək olmaz. Bir baxımdan, Britaniya hökümətinin yardım təklifini rədd etmək onların ermənilər ilə daha da yaxınlaşmasına səbəb olmuş ola bilər. Ermənilərin Britaniya tərəfindən dəstəkləndiyi üçün Britaniya hökümətinin təklifini rədd etmək əvəzinə onlarla daha da yaxınlaşmaq və ən azı, neytrallıqlarını və ya maliyyə dəstəklərini qazanmaq olardı. Digər tərəfdən, bu addım Britaniya höküməti ilə Azərbaycan Milli Şurası arasında respublikanın gələcək taleyi məsələsində fikir ayrılığının olması baxımından başa düşülə bilər. Sənədlərdə də əks olunduğu kimi Britaniya höküməti Federal Transqafqazın yaradılmasını istəyir və yalnız bu şəkildə həm Rusiyaya və həm də Türkiyə təsirinə qarşı dura bilməyin mümkün olduğun düşünürdü. Azərbaycan Milli Şurası isə müstəqil milli dövlətin mövcudluğunu, Türkiyə ilə sıx münasibətlərin saxlanılmasının tərəfdarı idi.

Qafqazda milli dərk prosesinin getdiyi, milli dövlətlərin qurulduğu bir zamanda həm gürcü, həm erməni və həm də Azərbaycan türkləri tərəfindən “Böyük Vətən” in birləşdirilməsi idealogiyaları müzakirə edilirdi. “Böyük Ermənistan” və “Bütöv Gürcüstan” məsələsinə müsbət yanaşma sənədlərdə nəzərə çarpmaqdadır. Ermənistanın ərazi bütövlüyü “gələcəkdə razı qalınacaq nizam nöqteyi nəzərindən”  bəhs edilir və “Böyük Ermənistan”ın xəritəsi çəkilir (Forin offis, Siyasi kəşfiyyat şöbəsinin Transqafqazdakı siyasi vəziyyət haqda 28 oktyabr 1918-ci il Memorandumu). Eyni şəkildə “Bütov Gürcüstan”ın sərhədləri müəyyənləşdirilir. Şimal və Cənub Azərbaycanın birləşməsi məsələsinə gəldikdə isə bir çox sənəddə bunun həyata keçirilməsinin Türklərin tərəfindən düşünüldüyünü və arzu edilən olduğunu, Azərbaycan hökümətinin isə bu barədə heç bir şey qeyd etməməsindən danışılır. Hətta o dövrün bir çox Türkiyə və Azərbaycan ziyalılarının idealogiya kimi gördüyü, həyata keçirilməsinin mümkünsüz və ya çətin olduğunu düşünməsinə baxmayaraq, “Turan” idealogiyası sənədlərdə ciddi qəbul edilir və Şimali Azərbaycan Tatarları ilə Türklər arasında möhkəm əlaqələrin yarandığı təqdirdə, Cənubi Azərbaycanın Şimali Azərbaycan ilə birləşəcəyi və nəticədə, bütün Şimali İranı, Əfqanıstanı və Türküstanı təsir altına salacağından ehtiyat olunur (eyni yerdə). Azərbaycanın deyure deyil, defakto tanınmasının səbəbinin də Şimali Azərbaycanın de yure tanınması halında, Cənubi Azərbaycanın birləşmə istəyinin yaranacağı ehtimalı olduğu hələ Xalq Cümhuriyyəti elan edilməzdən bir neçə gün əvvəl Ser Ç. Merlinqin 9 may 1918-ci il şifrəli teleqramında yer alır.

Tərəflərə fərqli münasibət göstərilməsinə – ermənilərin dəstəklənməsinə baxmayaraq, onların Qafqazdakı dağıdıcı fəaliyyətləri də 1917-1918-ci ilə aid sənədlərdə – Böyük Britaniyanın Hindistandakı hərbi qüvvələrinin baş komandanının mərkəzə ötürdüyü 20 iyul 1918-ci il  tarixli məlumatında, Forin ofisin 20 iyul 1918-ci il tarixli Bakıdakı vəziyyət haqqında memorandumunda və Britaniyanın İrandakı Ali komissarının 22 dekabr 1918-cil tarixli məxfi məlumatında öz yerini alır. Eyni zamanda ermənilərin müsəlmanlara qarşı bolşevikləri dəstəkləmələrinin yanlış olduğu da qeyd edilir:

“O zaman mən Erməni Milli Komitəsi qarşısında etiraz etmişdim və indi də o fikirdəyəm ki, müsəlmanlara qarşı bolşevikləri dəstəkləməklə onlar tarixlərinin ən böyük səhvlərindən birini etdilər. Bunun bütün günahı sülhü qorumaq üçün çalışan Bakı Erməni Milli Şurasının deyil, Daşnaksütyun adı ilə tanınan Erməni Siyasi Cəmiyyətinin üzərinə atılmalıdır”. (Makdonel, 5 dekabr 1918)

Nəticə

Bu məqalədə Britaniyanın Azərbaycanla bağlı kəşfiyyat sənədlərinin diskurs təhlili əsasında iki əsas məsələ müzakirə edilmişdir. İlk məsələ ondan ibarətdir ki, sənədlərin diqqətlə təhlilindən aydın olur ki, Britaniya kəşfiyyatında “Azərbaycanlıların və ya sənədlərdə qeyd olunduğu kimi Tatarların erməni və gürcülərdən siyasi-ictimai məsələlərdə daha bacarıqsız olmaları və dövlət olaraq varlıqlarını davam etdirmək imkanına sahib olmamaqları” və ya “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gürcüstan və Ermənistan respublikalarından daha zəif imkanları olması” kimi anlayışlar mövcud idi. Sənədlərdə Azərbaycanlılar, Azərbaycan Milli şurası və daha sonra qurulan Azərbaycan höküməti haqda 1917-1918-ci illərdə formalaşan diskursun gürcü və erməni xalqları və hökümətləri haqda formalaşan diskursdan mənfiyə doğru fərqlənməsi müəyyənləşdirilmişdir. Bu anlayışların nəticəsində isə daha sonra isə fərqli münasibətlərin yaranması müzakirə olunan ikinci məsələdir. Sənədlərdə mövcud olan fərqli münasibət ondan ibarətdir ki, Britaniya höküməti Ermənistan və Erməni milli şurasını, “Böyük Ermənistan”ın qurulmasını hər vəchlə dəstəklədiyi halda, Azərbaycanlılara-Tatarlara şübhə ilə yanaşmış və Azərbaycan və Türkiyə arasıda əlaqələrin qurulmasına təhlükə kimi baxmış, Azərbaycan höküməti tərəfindən müzakirə olunmadığı halda, bötüv Azərbaycanın qurulması və Türkiyə ilə sıx əlaqələrin Əfqanıstana və Türkistana yayılacaq qədər güclü təsirindən – bir sözlə, Turan idealogiyasından ehtiyatlanmışlar.

Ədəbiyyat:

Mahmudov, Y., 2008. “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti. Böyük Britaniyanın arxiv sənədləri”. Bakı: Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

Waever, O., “Discursive Approaches”, 163-180. Wiener, A., & Diez, T., 2009. “European Integration Theory”. 2nd eds. Oxford: Oxford University Press

Risse, T., “Social Constructivism and European Integration”, 144-160. Wiener, A., & Diez, T., 2009. “European Integration Theory”. 2nd eds. Oxford: Oxford University Press

Larsen, H., 2002. “The EU: A global military actor?”. Cooperation and Conflict: Journal of the Nordic International Studies Association. Vol. 37 (3): 283-302

Sosial Media da Paylaşaq

65 Responses to “Tatarlar” Britaniya kəşfiyyatının sənədlərində

  1. yeezy boost 350 May 22, 2018 at 2:16 pm

    I am glad for commenting to make you be aware of what a amazing encounter my wife’s daughter had using your web site. She came to understand several things, which include what it’s like to possess a great giving style to get many others very easily master several impossible matters. You really surpassed readers’ expected results. Many thanks for showing such beneficial, healthy, edifying not to mention easy thoughts on that topic to Ethel.

  2. nike dunks May 22, 2018 at 7:22 pm

    I am glad for writing to let you be aware of of the beneficial experience my cousin’s daughter experienced going through your blog. She discovered many issues, which include how it is like to have an incredible helping style to make many people completely learn about specific advanced subject areas. You undoubtedly exceeded our own expected results. Many thanks for distributing these beneficial, dependable, explanatory not to mention cool tips about your topic to Tanya.

  3. michael kors outlet May 22, 2018 at 11:35 pm

    Needed to create you this little remark to give many thanks over again over the extraordinary opinions you’ve discussed here. It is so incredibly generous of people like you to give publicly all a number of people would’ve made available for an e-book to end up making some profit for their own end, principally since you could have done it if you ever wanted. Those good tips also acted as a good way to realize that many people have similar dream the same as mine to grasp very much more with regards to this condition. I know there are lots of more fun moments ahead for individuals that read through your website.

  4. vibram five fingers May 24, 2018 at 6:09 am

    I simply wanted to thank you so much yet again. I do not know the things that I would have carried out without the actual hints shown by you about this area of interest. This was the difficult matter for me, however , encountering the very specialised strategy you processed the issue forced me to leap with fulfillment. I’m thankful for this help and in addition hope you know what a powerful job you were putting in instructing others through the use of your web page. I am certain you have never come across any of us.

  5. yeezy shoes May 24, 2018 at 10:48 am

    I am only commenting to make you be aware of what a exceptional encounter my friend’s girl enjoyed studying your web page. She came to understand a wide variety of pieces, which include what it’s like to possess a marvelous coaching mindset to make the rest with ease learn about specified impossible subject areas. You really did more than her expected results. Thank you for supplying those informative, safe, informative and unique tips about the topic to Sandra.

  6. adidas ultra boost May 24, 2018 at 11:33 am

    I am also commenting to make you be aware of what a exceptional discovery my wife’s daughter undergone reading through your web page. She picked up plenty of things, which included what it’s like to possess a marvelous coaching style to get other folks just learn specified problematic issues. You really did more than my desires. Many thanks for distributing the beneficial, healthy, informative as well as cool guidance on the topic to Gloria.

  7. chrome hearts outlet May 24, 2018 at 3:22 pm

    I intended to put you this tiny remark so as to thank you so much as before for the superb ideas you’ve contributed on this website. It’s extremely open-handed of people like you to convey unreservedly all that many individuals would’ve advertised for an electronic book to make some dough for their own end, precisely since you might have tried it in case you decided. Those creative ideas additionally worked like the fantastic way to recognize that someone else have the identical zeal much like my personal own to know the truth a whole lot more when considering this matter. I am sure there are many more pleasant times up front for those who look into your site.

  8. off white jordan 1 May 25, 2018 at 10:26 pm

    I intended to post you this little word in order to thank you very much again for those spectacular techniques you’ve shared here. It was simply pretty generous of people like you to make without restraint all that a number of people would’ve made available as an ebook to generate some profit on their own, primarily since you could possibly have done it if you ever considered necessary. The good tips likewise served as a great way to know that many people have similar desire similar to mine to know a great deal more on the subject of this condition. I am sure there are numerous more pleasant sessions up front for individuals that looked at your website.

  9. tory burch shoes May 26, 2018 at 2:29 am

    I have to express my respect for your kind-heartedness giving support to individuals who should have guidance on this study. Your very own commitment to passing the solution all through appears to be definitely invaluable and has enabled many people just like me to achieve their pursuits. Your own warm and helpful advice indicates this much a person like me and even further to my colleagues. Thank you; from everyone of us.

  10. michael kors outlet store May 26, 2018 at 11:36 am

    Needed to compose you this very small word to say thanks a lot yet again with your unique knowledge you have shown at this time. This has been so strangely open-handed of you to make freely all that most people might have advertised for an e-book to make some bucks on their own, notably seeing that you might well have tried it in case you wanted. The guidelines additionally worked as the easy way to know that most people have the same keenness the same as my very own to figure out a great deal more on the topic of this matter. Certainly there are lots of more pleasant instances up front for folks who examine your blog post.

  11. michael kors factory outlet May 26, 2018 at 4:14 pm

    I and also my buddies have already been looking through the excellent secrets from your website and then immediately came up with a terrible feeling I had not thanked you for those strategies. All the young men happened to be absolutely happy to read all of them and have now definitely been tapping into these things. Thank you for actually being indeed thoughtful as well as for figuring out such extraordinary guides millions of individuals are really wanting to learn about. Our honest regret for not expressing gratitude to sooner.

  12. yeezy boost 350 May 26, 2018 at 7:21 pm

    I am just writing to let you be aware of of the useful encounter my princess went through reading through yuor web blog. She figured out plenty of pieces, which included how it is like to possess an amazing coaching mood to get other people really easily thoroughly grasp some tricky issues. You undoubtedly exceeded people’s expected results. Thanks for presenting these insightful, healthy, explanatory and in addition easy thoughts on that topic to Mary.

  13. adidas eqt support May 26, 2018 at 8:42 pm

    I enjoy you because of your whole hard work on this web site. My mom really loves managing research and it is obvious why. A lot of people know all of the powerful means you provide precious items via this web site and recommend participation from some others on this idea plus our child is studying a great deal. Take pleasure in the remaining portion of the new year. You’re the one conducting a first class job.

  14. converse shoes May 27, 2018 at 12:38 am

    My wife and i got so satisfied that Ervin managed to round up his researching with the precious recommendations he obtained from your very own site. It’s not at all simplistic just to choose to be giving away guidance which people have been trying to sell. So we discover we’ve got the website owner to give thanks to for that. The most important illustrations you made, the easy web site menu, the relationships you will give support to instill – it’s got many excellent, and it’s really facilitating our son in addition to the family consider that the topic is brilliant, and that is highly mandatory. Thanks for all the pieces!

  15. oakley sunglasses May 27, 2018 at 4:35 am

    I wanted to develop a brief remark in order to appreciate you for all of the precious strategies you are placing at this website. My time intensive internet look up has finally been rewarded with really good tips to talk about with my family members. I would mention that we readers are very endowed to live in a fine network with very many special professionals with good points. I feel pretty grateful to have come across the website and look forward to so many more amazing moments reading here. Thank you once more for everything.

  16. adidas iniki May 27, 2018 at 9:08 am

    I have to convey my admiration for your kindness giving support to folks who actually need help on that question. Your special dedication to getting the solution all-around ended up being definitely insightful and has in most cases permitted folks much like me to get to their objectives. The useful hints and tips signifies this much a person like me and especially to my colleagues. Many thanks; from all of us.

  17. ray ban aviator sunglasses May 27, 2018 at 2:10 pm

    I have to convey my affection for your kindness in support of men and women that really need guidance on that theme. Your very own dedication to passing the message up and down became definitely insightful and has regularly permitted individuals like me to reach their aims. Your new helpful guide denotes much to me and much more to my fellow workers. Regards; from all of us.

  18. balenciaga sneakers May 27, 2018 at 7:38 pm

    I wanted to write you the bit of remark to thank you very much the moment again for your fantastic tactics you’ve featured in this case. This has been really generous with you to deliver openly what most of us might have marketed for an e book to get some money for their own end, precisely seeing that you might have done it if you desired. These ideas in addition served to be the great way to recognize that someone else have the same zeal much like my personal own to understand a little more around this problem. I am sure there are a lot more fun periods ahead for people who read your blog.

  19. ferragamo belt May 27, 2018 at 11:37 pm

    Thank you so much for providing individuals with an extraordinarily spectacular possiblity to discover important secrets from this web site. It can be so fantastic and full of a great time for me and my office co-workers to visit your web site on the least thrice in one week to find out the fresh items you have. And definitely, I’m so actually amazed with your magnificent tricks you serve. Certain two points on this page are definitely the most efficient we have had.

  20. yeezy 500 May 28, 2018 at 3:19 am

    I not to mention my guys have been looking at the good thoughts found on your web site while at once I got a horrible suspicion I had not thanked the site owner for those techniques. My people had been consequently glad to read them and have simply been enjoying them. Appreciate your simply being so thoughtful and then for going for this kind of awesome resources most people are really eager to be aware of. My honest regret for not expressing appreciation to you sooner.

  21. links of london sale May 28, 2018 at 7:28 am

    My spouse and i have been absolutely joyful that Edward could finish off his studies using the precious recommendations he gained through the web page. It’s not at all simplistic to simply be giving away points which many people might have been trying to sell. We fully grasp we need the writer to appreciate because of that. The entire illustrations you’ve made, the simple web site menu, the relationships you assist to foster – it’s all unbelievable, and it’s really letting our son in addition to the family believe that that situation is satisfying, and that’s wonderfully indispensable. Thank you for everything!

  22. air max 2018 May 28, 2018 at 12:26 pm

    Needed to create you this little bit of word so as to say thanks the moment again for those spectacular things you have featured on this site. It’s simply extremely generous with people like you to deliver openly just what a lot of people would have advertised as an ebook to end up making some profit for their own end, chiefly since you could have done it if you considered necessary. Those tips likewise worked to become easy way to realize that most people have a similar dream the same as my very own to understand a little more in regard to this condition. I know there are some more pleasurable periods ahead for those who looked over your website.

  23. Adidas Originals NMD XR1 Dark Grey May 28, 2018 at 4:36 pm

    I wish to express my appreciation to you just for bailing me out of such a dilemma. Because of searching throughout the the net and meeting opinions which were not beneficial, I thought my entire life was well over. Existing minus the answers to the problems you’ve sorted out by means of your article content is a critical case, as well as the ones which could have badly damaged my career if I hadn’t discovered your blog. Your own personal talents and kindness in playing with almost everything was invaluable. I am not sure what I would have done if I hadn’t encountered such a point like this. I’m able to at this point look forward to my future. Thanks for your time so much for the impressive and result oriented help. I won’t think twice to recommend your web site to anyone who ought to have guidelines on this situation.

  24. lacoste polo May 28, 2018 at 5:20 pm

    I simply wanted to type a brief message to express gratitude to you for these remarkable items you are giving at this website. My extended internet investigation has at the end been paid with wonderful facts and strategies to talk about with my company. I ‘d claim that most of us website visitors actually are very much blessed to exist in a notable website with many awesome people with good points. I feel truly privileged to have seen your web pages and look forward to so many more awesome minutes reading here. Thanks again for everything.

  25. air max 270 May 28, 2018 at 9:47 pm

    I simply needed to say thanks once again. I do not know the things I could possibly have made to happen in the absence of the type of secrets provided by you relating to such topic. It truly was a very difficult condition for me, but considering this well-written avenue you handled that forced me to leap for delight. I’m just happier for the guidance and in addition sincerely hope you realize what an amazing job you are accomplishing educating the mediocre ones all through a web site. Most likely you haven’t got to know all of us.

  26. kobe sneakers May 29, 2018 at 1:24 am

    I and also my guys ended up viewing the good recommendations found on your web blog and so suddenly developed an awful feeling I had not thanked the site owner for those strategies. These guys are already as a result happy to learn them and have now surely been making the most of these things. We appreciate you truly being really kind and for settling on this sort of decent subject matter most people are really eager to be aware of. My personal honest regret for not expressing appreciation to you earlier.

  27. adidas ultra boost May 29, 2018 at 2:04 am

    I precisely wanted to thank you so much once again. I’m not certain the things that I might have taken care of in the absence of the type of aspects documented by you relating to that industry. It previously was a real terrifying difficulty in my circumstances, however , witnessing your well-written mode you treated it forced me to leap for gladness. I’m thankful for your guidance and as well , trust you comprehend what a powerful job that you’re providing instructing many people through the use of your site. I am certain you haven’t encountered all of us.

  28. balenciaga shoes May 29, 2018 at 5:07 am

    I precisely wished to thank you so much once again. I do not know the things that I could possibly have made to happen without the entire information shared by you regarding such a field. It was before an absolute traumatic setting for me, but considering this specialized avenue you dealt with it forced me to weep over fulfillment. I will be happy for your information and thus wish you find out what a great job you are always providing teaching the others thru your webpage. I know that you haven’t got to know all of us.

  29. jordan 11 May 29, 2018 at 1:44 pm

    I happen to be writing to let you be aware of of the really good experience my wife’s girl found checking the blog. She picked up plenty of things, which include what it is like to have a wonderful teaching spirit to make many people without difficulty learn about selected complex matters. You truly surpassed my expectations. Many thanks for distributing these important, safe, informative not to mention fun thoughts on your topic to Evelyn.

  30. nike roshe one May 29, 2018 at 9:56 pm

    My spouse and i felt so comfortable that Ervin managed to conclude his basic research through the precious recommendations he had out of your site. It’s not at all simplistic just to continually be handing out instructions which often most people might have been making money from. And we all do understand we need you to thank for this. The main illustrations you’ve made, the straightforward web site navigation, the relationships you help engender – it’s got mostly exceptional, and it’s really aiding our son in addition to the family feel that this idea is brilliant, and that’s tremendously vital. Thanks for the whole thing!

  31. lebron shoes May 30, 2018 at 1:26 am

    Needed to draft you one little word to help give many thanks again for all the pretty concepts you’ve featured at this time. This has been unbelievably generous with you to give without restraint all a few individuals would’ve offered for sale for an electronic book to end up making some cash for their own end, mostly given that you could possibly have done it if you ever decided. Those advice additionally acted to be a good way to be sure that someone else have the identical interest the same as my very own to understand more and more with regards to this problem. I think there are many more fun instances ahead for folks who find out your blog.

  32. yeezy shoes May 30, 2018 at 4:03 am

    I and my friends were actually reading through the great secrets and techniques located on the blog and all of a sudden I got an awful suspicion I never thanked the web blog owner for those secrets. Those women appeared to be absolutely stimulated to study them and have now very much been using these things. I appreciate you for really being so thoughtful as well as for deciding on this sort of cool useful guides most people are really desirous to be aware of. My very own honest apologies for not saying thanks to sooner.

  33. nike huarache May 30, 2018 at 5:08 am

    I simply desired to appreciate you yet again. I’m not certain the things I would have sorted out without the entire aspects provided by you over such theme. Previously it was a scary problem for me, but being able to see your specialized avenue you managed the issue made me to jump over happiness. I’m just grateful for your information and thus hope you find out what a great job you happen to be providing teaching many people thru your blog post. Most likely you have never got to know any of us.

  34. off white clothing May 30, 2018 at 9:35 am

    I in addition to my buddies ended up reviewing the good strategies on your web site and so quickly developed an awful suspicion I never expressed respect to you for those tips. All of the men had been totally very interested to read them and already have honestly been making the most of those things. Many thanks for truly being really thoughtful as well as for obtaining such notable resources most people are really desperate to know about. My personal honest regret for not expressing gratitude to you sooner.

  35. goyard May 30, 2018 at 10:14 pm

    I intended to post you this tiny word to finally say thanks a lot again with your precious principles you have shared above. It’s simply wonderfully generous of people like you to make extensively precisely what a number of people might have offered for sale as an e-book to help with making some profit on their own, primarily now that you might have tried it if you ever considered necessary. The creative ideas in addition worked like the good way to know that the rest have the same fervor just like my very own to learn lots more when it comes to this problem. I’m certain there are many more enjoyable moments ahead for people who look over your site.

  36. tory burch shoes May 31, 2018 at 1:49 am

    My spouse and i felt absolutely fulfilled when Michael could deal with his survey while using the ideas he received using your blog. It’s not at all simplistic to just choose to be giving freely guides which many others have been making money from. We do know we’ve got the blog owner to be grateful to for that. Most of the illustrations you have made, the straightforward blog menu, the relationships you give support to engender – it is mostly incredible, and it’s really helping our son and the family believe that that issue is entertaining, and that’s wonderfully serious. Thanks for everything!

  37. adidas yeezy May 31, 2018 at 5:28 am

    I have to convey my love for your kind-heartedness in support of individuals who have the need for assistance with your subject matter. Your personal commitment to getting the solution all through became incredibly useful and has specifically helped most people just like me to realize their endeavors. Your entire warm and friendly guide indicates a great deal a person like me and a whole lot more to my office workers. With thanks; from each one of us.

  38. adidas nmd r1 May 31, 2018 at 5:36 am

    I have to point out my appreciation for your kindness for all those that should have assistance with this one matter. Your special dedication to passing the solution all over became extremely effective and have continuously enabled most people like me to get to their endeavors. Your personal warm and friendly useful information implies a whole lot a person like me and further more to my mates. With thanks; from each one of us.

  39. lebron 15 May 31, 2018 at 9:35 am

    I am commenting to make you be aware of of the amazing discovery my cousin’s daughter had studying your blog. She figured out plenty of things, which included what it is like to possess an ideal coaching mood to get men and women without problems know selected very confusing topics. You actually exceeded readers’ expectations. I appreciate you for showing the great, trustworthy, informative and in addition unique thoughts on your topic to Julie.

  40. nike air max 270 May 31, 2018 at 1:57 pm

    I definitely wanted to send a note so as to express gratitude to you for the lovely suggestions you are posting at this website. My considerable internet search has now been rewarded with awesome tips to share with my great friends. I ‘d tell you that we visitors are unequivocally blessed to live in a decent network with very many wonderful professionals with insightful things. I feel very fortunate to have encountered your web site and look forward to so many more amazing minutes reading here. Thanks again for a lot of things.

  41. air jordan 4 May 31, 2018 at 6:18 pm

    I and my friends happened to be going through the good tricks found on your website while quickly got a terrible feeling I never expressed respect to the web blog owner for those tips. The young men are actually absolutely glad to read all of them and now have quite simply been taking advantage of those things. Appreciate your really being very helpful and also for picking out this sort of impressive resources millions of individuals are really needing to know about. My sincere regret for not saying thanks to you earlier.

  42. basketball shoes May 31, 2018 at 10:16 pm

    I and also my buddies happened to be viewing the best procedures located on the blog then the sudden I got a terrible suspicion I never expressed respect to you for them. All the boys were definitely as a consequence warmed to read through them and have in effect in fact been loving them. We appreciate you actually being so thoughtful and then for using varieties of good tips most people are really eager to discover. Our honest apologies for not saying thanks to you earlier.

  43. westbrook shoes June 1, 2018 at 5:20 am

    Thank you a lot for providing individuals with remarkably terrific opportunity to check tips from this web site. It’s usually very nice and packed with a good time for me and my office colleagues to visit your website at the very least three times per week to read through the new guides you have. Of course, I’m also certainly happy with all the incredible opinions you serve. Certain two ideas on this page are certainly the most effective we have all had.

  44. yeezy boost 350 June 1, 2018 at 6:32 am

    I want to express my appreciation to this writer just for rescuing me from this particular condition. Because of researching throughout the internet and finding views which were not productive, I thought my life was gone. Being alive without the solutions to the problems you’ve sorted out by way of your main website is a crucial case, as well as the kind which could have negatively affected my entire career if I hadn’t noticed your web page. Your own know-how and kindness in maneuvering all the details was helpful. I’m not sure what I would’ve done if I hadn’t come across such a step like this. It’s possible to at this time relish my future. Thank you so much for this reliable and amazing guide. I won’t hesitate to recommend your web page to anybody who should get counselling about this issue.

  45. nike off white June 1, 2018 at 10:00 pm

    I simply wished to appreciate you yet again. I’m not certain the things I might have tried in the absence of the basics revealed by you regarding this area. Previously it was a real hard crisis in my position, nevertheless viewing the specialised tactic you handled it made me to weep for fulfillment. Now i am grateful for the support and in addition wish you find out what an amazing job you’re carrying out educating the others using a site. I know that you’ve never come across any of us.

  46. nike basketball shoes June 2, 2018 at 1:28 am

    I have to show my thanks to this writer for bailing me out of this particular circumstance. As a result of searching throughout the the web and seeing advice which are not helpful, I was thinking my entire life was gone. Living devoid of the solutions to the problems you have sorted out all through your good website is a crucial case, as well as the ones that would have in a wrong way damaged my entire career if I hadn’t discovered your web site. Your main talents and kindness in maneuvering all the pieces was crucial. I am not sure what I would have done if I hadn’t come upon such a thing like this. I am able to now relish my future. Thank you very much for the skilled and sensible help. I won’t think twice to recommend your site to any person who requires guide on this situation.

  47. longchamp bags June 2, 2018 at 4:49 am

    My husband and i felt now comfortable when Ervin could complete his web research from your ideas he was given out of your blog. It’s not at all simplistic just to choose to be giving away hints which some other people may have been selling. We know we now have the writer to appreciate for this. Those explanations you’ve made, the simple site menu, the friendships you make it easier to promote – it’s all exceptional, and it’s really assisting our son and the family consider that the theme is cool, which is especially pressing. Thank you for the whole lot!

  48. chrome hearts June 2, 2018 at 8:44 am

    I not to mention my pals appeared to be reading through the nice information located on the blog and then before long developed a horrible suspicion I never expressed respect to you for those tips. Most of the men appeared to be as a result joyful to see them and now have seriously been using them. Thank you for being simply helpful as well as for finding certain terrific subject areas millions of individuals are really desirous to be aware of. My very own sincere regret for not saying thanks to you earlier.

  49. oakley sunglasses June 2, 2018 at 12:50 pm

    I enjoy you because of every one of your work on this website. My mum loves engaging in internet research and it’s easy to understand why. We notice all of the lively medium you render sensible guidelines by means of the web blog and as well as encourage response from people on the subject so our princess is undoubtedly studying a lot of things. Take advantage of the remaining portion of the new year. You are always carrying out a good job.

  50. kd shoes June 2, 2018 at 5:03 pm

    My spouse and i were now glad Albert could finish up his research through the precious recommendations he had from your web page. It is now and again perplexing to just possibly be giving for free key points which often some people could have been making money from. And we also grasp we have you to give thanks to for this. The type of illustrations you have made, the simple website menu, the friendships you will give support to foster – it is all sensational, and it’s facilitating our son and the family know that that subject is thrilling, and that is seriously serious. Thanks for the whole thing!

  51. adidas stan smith June 2, 2018 at 9:12 pm

    Thanks a lot for providing individuals with an exceptionally wonderful possiblity to discover important secrets from this site. It’s usually so pleasing and as well , full of a lot of fun for me and my office peers to search the blog at the least three times in a week to read through the fresh items you will have. And lastly, I am actually amazed with all the effective pointers served by you. Certain two areas in this article are easily the finest we have had.

  52. kobe shoes June 3, 2018 at 12:34 am

    I am glad for commenting to make you understand of the impressive discovery my friend’s daughter encountered using your site. She discovered many pieces, including how it is like to possess a wonderful coaching heart to let the mediocre ones really easily learn about chosen complicated subject areas. You actually did more than visitors’ desires. Thanks for rendering such useful, trustworthy, educational and also easy thoughts on your topic to Janet.

  53. vapor max June 3, 2018 at 7:26 am

    I truly wanted to send a brief comment to thank you for all of the amazing instructions you are posting here. My time intensive internet search has now been compensated with useful information to exchange with my family and friends. I would assume that most of us visitors actually are unquestionably endowed to be in a useful website with very many lovely individuals with very beneficial methods. I feel rather grateful to have discovered your weblog and look forward to tons of more amazing times reading here. Thanks once more for a lot of things.

  54. timberland outlet June 3, 2018 at 12:04 pm

    Thank you so much for giving everyone an extremely spectacular opportunity to read in detail from this site. It’s always so sweet and also full of a good time for me and my office mates to visit your blog on the least thrice a week to study the new stuff you have got. And of course, I’m also usually fulfilled considering the gorgeous methods served by you. Some two areas in this post are honestly the most impressive we’ve had.

  55. click for more August 5, 2018 at 5:23 pm

    I just want to say I’m beginner to blogging and site-building and certainly liked your web-site. Almost certainly I’m going to bookmark your blog post . You really come with impressive stories. Appreciate it for revealing your website page.

  56. read this post here August 5, 2018 at 6:55 pm

    I simply want to mention I am just all new to blogs and actually savored you’re web blog. Almost certainly I’m planning to bookmark your blog . You amazingly come with really good stories. Thanks for sharing your blog site.

  57. viagra August 15, 2018 at 2:40 am

    I know that there are countless plug-ins designed to make the comments do-follow, but I’m looking for something that will make the links in the blog-posts themselves do-follow. Please include a link or detailed instructions on how to do this. Thanks!. Do you have any examples of themes that you know for a fact have do-follow links in the posts? I’m having a hard time finding good information about this by searching..

  58. viagra August 15, 2018 at 5:13 am

    I like how I can ask questions on here and get pretty much instant feedback, however I kind of want to be able to just share my general thoughts and ideas and have people comment on them. Does anyone know of a blogging site that could offer me this luxury? Oh, and I don’t want anything where the people that comment on it are people that know me personally, like on tumblr or facebook or something..

  59. Speedtest August 17, 2018 at 9:33 am

    Excellent weblog here! Also your web site a lot up very fast! What host are you using? Can I get your associate hyperlink in your host? I wish my site loaded up as fast as yours lol

  60. viagra without a doctor prescription August 17, 2018 at 4:41 pm

    I am not experienced with joomla but I want to use to make a website. My only trouble right now is getting it installed on Yahoo hosting I don’t know what to do.. . Can anyone direct me to a site or forum for this or tell me how do it? Greatly appreciated, thank you..

  61. viagra August 17, 2018 at 8:45 pm

    What is the top blogging site in the United States?

  62. Download knowing brother sub indo August 18, 2018 at 4:18 am

    Wow! This can be one particular of the most helpful blogs We’ve ever arrive across on this subject. Basically Excellent. I am also an expert in this topic so I can understand your hard work.

  63. Travel & Leisure August 18, 2018 at 4:29 pm

    What i do not understood is in truth how you’re not actually a lot more neatly-appreciated than you might be now. You are very intelligent. You already know therefore considerably in the case of this subject, made me in my view imagine it from so many varied angles. Its like women and men aren’t fascinated unless it is one thing to do with Lady gaga! Your personal stuffs nice. All the time maintain it up!

  64. Computer & Technology August 18, 2018 at 4:29 pm

    I would like to thnkx for the efforts you’ve put in writing this site. I am hoping the same high-grade blog post from you in the upcoming also. Actually your creative writing abilities has encouraged me to get my own web site now. Actually the blogging is spreading its wings rapidly. Your write up is a great example of it.

  65. Business & Finance August 18, 2018 at 8:07 pm

    I wanted to post you one very little word to be able to thank you so much once again for all the marvelous ideas you’ve documented in this article. It was really unbelievably generous of people like you to make openly all that a lot of people would’ve advertised for an e book to help with making some dough on their own, most importantly seeing that you could possibly have done it in the event you desired. These tricks also acted as a good way to know that most people have the same eagerness the same as my very own to know the truth a whole lot more in respect of this problem. I believe there are numerous more fun instances ahead for individuals that read carefully your blog.

Leave a Reply

Your email address will not be published.