Siyasi İdeologiyalar – Liberalizm

Xəyyam Namazov

“Liberal” kəliməsi 14-cü əsrdən bəri müxtəlif mənalarda (azad insan, düzgün insan, açıq görüşlü insan) işlədilməsinə baxmayaraq, ilk dəfə 19-cu əsrdən başlayaraq siyasi məna kəsb etməyə başladı. Belə ki, “liberalizm”in 1812-ci ildə ilk dəfə İspaniyada siyasi mənada işlədilməsi ilə artıq bu kəlimə Avropada bir siyasi cərəyan, ideologiya olaraq tanınmağa başladı.

Siyasi ideologiya olaraq liberalizm 19-cu əsrdən əvvəl mövcud olmasa da, onun yaranma və təkamül inkişafı Orta Əsrlərə qədər gedib çıxır. Belə ki, bu dövrdə Avropa ərazisində iki əsas hakimiyyət – kral və kilisə hakimiyyəti var idi. Cəmiyyətin əsas sinifləri azınlıq təşkil edən feodallar, zadəganlar, dini kəsim və çoxluğu təşkil edən xalq – əkinçilər, maldarlar və digərləri idi. Orta sinif demək olar ki, yox idi. Bu dövrdə iqtisadiyyat kənd təsərrüfatına əsaslandığı üçün əsas idarə etmə vasitəsi torpaq idi. Torpağı olan şəxs xalq üzərində öz mütləq hakimiyyətini qururdu. Beləliklə də orta əsr Avropasında biri biri ilə çaxnaşmada olan, xalq üzərində tam mütləq hakimiyyəti ələ keçirmək istəyən kral və kilisə hakimiyyəti arasında mübarizə gedirdi.

Daha sonra, ticarətin inkişafı bu cəmiyyətlərdə şəhərlərin yaranmasına və inkişafına, o cümlədən yeni bir sinif, burjuaziyanın ortaya çıxmasına və zamanla güclənməsinə səbəb oldu. Şəhərləşmə və orta sinifin yaranması öz növbəsində yeni bir mədəniyyətin – insanı əsas dəyər olaraq götürən, və insan azadlığına əsaslanan ideyaların yaranmasına səbəb olurdu. Çünki ticarət və şəhər azad insan tələb edirdi. Belə ki, Avropada Rönesans, Aydınlanla, Dini reformasiya, bunların ardınca isə Sənayeləşmə və Fransız İnqilabı liberal ideyaların yaranması və formalaşması üçün zəmin yaratdı. Bu yeni ideyalar özündən əvvəlki dini və mühafizəkarlıq ideyalarına qarşı və onlara üsyan olaraq yaranmışdı.

Liberalizmin prinsipləri və təqdim etdiyi dəyərlər bunlardır:

Fərdiyyətçilik – İndividualizm

Fərdiyyəçilik 17-18 əsrlərdə geniş yayılan “təbii haqqlar nəzəriyyəsi”ndən (müasir mənası ilə insan hüquqları) qüvvət alır. Bu inanca görə insanların onların yaradıldığı gündən bəri müəyyən təbii haqqları vardır ki, bu haqqları da onlardan heç kim ala bilməz. Bu haqqlar həmin insanın insan olma səbəbi və insanlığının bir parçasıdır. Beləliklə liberalizm özündən əvvəlki ideologiyalardan fərqli olaraq əsas dəyər kimi insanı qəbul edir və hər şeyin ölçüsünün insan olduğunu bildirir. Fərdiyyətçilik liberalizmin fundamental dəyəridir və digər bütün prinsiplər bu dəyər üzərində formalaşır.

Azadlıq

Fərdin özünü cəmiyyətdə tapması və potensialını reallaşdırması üçün ona uyğun şərait lazımdır. Liberallara görə isə fərd üçün ən uyğun şərait azadlıq mühitidir. Azad bir cəmiyyətdə fərd özünə ən yaxşı və ən xeyirli olanı tapacaq və onu reallaşdıracaqdır. Buna görə də, liberalizmin qarşısında qoyduğu ikinci məqsəd fərdin azadlığı məsələsidir.

Ağıl, Rasyonalizm

Xüsusilə Orta Əsrlərin kilisə hakimimiyyətinə qarşı olaraq inkişaf etdirilmiş bu dəyər insanın öz qərarını özü verməli olduğunu müdafiə edir. Belə ki, dinin və digər mühafizəkar ideyaların əksinə olaraq liberalizm hər bir insanın öz həqiqətini tapma və bunun ardınca getmə potensialında olduğunu bildirir və bunun üçün də insana ağıl işıq tutacaqdır. Bundan başqa liberalların düşüncəsinə görə hər bir problemin mütləq ağılla bir cavabı vardır və müharibə, konflikt ağılın bitdiyi nöqtədir.

Ədalət

Ədalət anlayışı fərqli ideologiyalarda fərqli cür qəbul edilir. Liberalizmdəki ədalət anlayışı əsasən siyasi, iqtisadi, hüquqi bərabərlik prinsiplərinə əsaslanır. Fürsət bərabərliyi anlayışı liberal fəlsəfədə ədalətin əsası sayılır. Liberallara görə insanlar zehni və fiziki mənada bərabər olmadıqları üçün onların maddi bərabərliyini də yaratmaq mümkün deyildir. Ona görə hüquqi və digər bərabərliklər və ədalət olan bir cəmiyyətdə bir insanın uğursuzluğu sistemlə deyil, bir başa onun potensialı ilə əlaqədar olacaqdır. Bu da cəmiyyətdə narazılıq yaratmayacaq. Liberallara görə sosialistlərin irəli sürdüyü sosial bərabərlik anlayışı bərabər olmayan insanları bərabər göstərmək cəhdindən başqa bir şey deyil.

Toleranslıq və Plüralizm

Toleranslıq digərlərinin bizim qəbul etmədiyimiz şəkildə danışıq, davranış və düşüncələrinə göz yummaq deməkdir. Liberalizmin ən əsas prinsiplərindən biri olan toleranslığı Volaire belə izah edir. “Söylədiyin şeydən iyrənirəm, amma sənin bunu söyləmə haqqını ölümünə müdafiə edəcəyəm”. Toleranslıq anlayışı liberalizmin fərqli düşüncəli və inanclı şəxslərin bir yerdə, bir birlərinin hüquqlarını pozmadan yaşaya bilməsi üçün dəstəklənən bir dəyərdir.

Toleranslığın məntiqi nəticəsi isə plüralizmdir ki, bunun da məqsədi fərdlərin haqqlarını qorumaq və onların bir arada mövcudluğunu təmin etmədir.

Liberalizmin təsnifatı

Liberalizm haqqında bir çox təsnifatlar olmasına baxmayaraq, ən yayqın olanı, klassik və modern liberalizm təsnifatıdır. Əgər klassik liberalizm, dini və mühafizəkar ideyalara qarşı yaranmış və onlara üsyan fonunda meydana gəlmişdisə, modern liberalizm, K.Marksın dili ilə desək “vəhşi kapitalizmin” əskiklərinin bərpasına yönəlmişdi. Belə ki, modern liberalizm bir başa sosialist ideologiyadan təsirlənmişdir.

Klassik Liberalizm (19-cu əsr liberalizmi) Modern liberalizm (20-ci əsr liberalizmi)
Eqoist fərdiyyəçilik – fərdin əsas məqsədi öz həzzini və mənfətini artırmaqdır. Fərd eqoistdir. Sosial məsuliyyəti çox aşağıdır. İnkişafçı fərdiyyətçilik – fərdin əsas məqsədi potensialını reallaşdırmaqdır. Fərd sosial məsuliyyətlidir.
Neqativ azadlıq – Əsas olan fərdin azadlığına xarici təsirlərin, dövlət təsirinin olmamasıdır. Pozitiv azadlıq – Sadəcə neqativ azadlıq fərdin normal yaşaması üçün kifayət deyil. Buna görə də dövlətin müdaxiləsi vacibdir.
Neo-klassik liberalizm – Bazar fundamentalizmi deməkdir. Dövlətin iqtisadiyyata təsirini və müdaxiləsini qətiyyən olmamalıdır deyir. Adam Smith və F.Hayek tərəfindən dəstəklənir. İqtisadi İdarə – Dövlət müəyyən sahələrdə iqtisadiyyata təsir etməli və onu nizamlamalıdır. Bunsuz daimi inkişaf mümkün deyil.
Sosial Darwinizm və Faydaçılıq – Dövlətin müdaxiləsini qətiyyən pisləyir. Fərdlərə tam azadlıq verməsini tələb edir. Fayda arzusunun sistemi ayaqda saxlayacağına dərin inam var. Sosial Liberalizm – Rifah dövlətini və dövlətin fərdlərin yaxşı yaşaması üçün şərait yaratmalı olduğunu dəstəkləyir.

 

Qaynaqlar:

  • Andrew Heywood, “Siyasi İdeolojiler: Bir Giriş, Adres Yayınları, Mart 2010
  • Gaus Gerald, “Liberalism”, Stanford University, First Published Thu Nov 28, 1996; Substantive Revision Thu Sep 16, 2010,  Http://Plato.Stanford.Edu/Entries/Liberalism/
  • Halis Çetin, Liberalizmin Tarihsel Kökenleri, C.Ü. İktisadi Ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 3, Sayı 1, 2002

 

244 Responses to Siyasi İdeologiyalar – Liberalizm

  1. Pingback: where to buy cialis

  2. Pingback: cialis on line

  3. Pingback: Buy pfizer viagra in canada

  4. Pingback: Brand viagra professional

  5. Pingback: cheap cialis

  6. Pingback: cialis 20

  7. Pingback: how much does cialis cost at walmart

  8. Pingback: cialis

  9. Pingback: viagra 50mg

  10. Pingback: viagra generic

  11. Pingback: viagra generic

  12. Pingback: generic ed pills

  13. Pingback: top erection pills

  14. Pingback: best ed pills at gnc

  15. Pingback: cialis online

  16. Pingback: canadian pharmacy online

  17. Pingback: Buy cialis online

  18. Pingback: levitra 20mg

  19. Pingback: levitra usa

  20. Pingback: levitra

  21. Pingback: ocean casino online

  22. Pingback: casino real money

  23. Pingback: viagra alternative

  24. Pingback: online slots for real money

  25. Pingback: online casino

  26. Pingback: payday loans online

  27. Pingback: quick cash loans

  28. Pingback: pay day loans

  29. Pingback: viagra cost

  30. Pingback: casino slots gambling

  31. Pingback: cialis internet

  32. Pingback: roulette new york

  33. Pingback: onbling download

  34. Pingback: slot machine games

  35. Pingback: new cialis

  36. Pingback: cialis 20

  37. Pingback: buy cialis

  38. Pingback: cialis internet

  39. Pingback: slot machines

  40. Pingback: casino world

  41. Pingback: online casino usa real money

  42. Pingback: online casinos real money

  43. Pingback: viagra coupon

  44. Pingback: cheapest viagra

  45. Pingback: order viagra online

  46. Pingback: generic cialis at walmart

  47. Pingback: real casino online

  48. Pingback: https://www.jueriy.com/

  49. Pingback: pharmacy cialis cadupi

  50. Pingback: avodart 0,5mg price

  51. Pingback: cheapest Premarin 0,3mg

  52. Pingback: cardizem 60mg online pharmacy

  53. Pingback: catapres united kingdom

  54. Pingback: ceclor cost

  55. Pingback: where can i buy ceftin

  56. Pingback: celebrex for sale

  57. Pingback: celexa united states

  58. Pingback: cephalexin online pharmacy

  59. Pingback: cipro online pharmacy

  60. Pingback: where to buy claritin

  61. Pingback: casino world

  62. Pingback: casino slots

  63. Pingback: online casino usa real money

  64. Pingback: slot machine games

  65. Pingback: casino

  66. Pingback: slot games

  67. Pingback: online casinos for usa players

  68. Pingback: best online casino real money

  69. Pingback: big fish casino online

  70. Pingback: rivers casino

  71. Pingback: insurance auto

  72. Pingback: auto liability insurance

  73. Pingback: erie car insurance quotes group

  74. Pingback: auto liability insurance

  75. Pingback: erie car insurance

  76. Pingback: auto car insurance quotes

  77. Pingback: nationwide insurance

  78. Pingback: allstate car insurance quotes

  79. Pingback: direct line car insurance quotes

  80. Pingback: cheap insurance car

  81. Pingback: quick personal loans

  82. Pingback: cash for payday loans

  83. Pingback: where to buy viagra online

  84. Pingback: payday loans no credit check

  85. Pingback: installment loans in memphis tn

  86. Pingback: bad credit quick loans

  87. Pingback: online bad credit loans tn

  88. Pingback: payday loans near me

  89. Pingback: quick personal loans

  90. Pingback: cbd oil price at walmart

  91. Pingback: pure cbd oil for sale

  92. Pingback: cbd oil for anxiety

  93. Pingback: viagra medication online

  94. Pingback: cbd oil price at walmart

  95. Pingback: cbd oil dogs

  96. Pingback: sildenafil online prescription

  97. Pingback: cbd oil for pain relief from ra

  98. Pingback: generic sildenafil uk

  99. Pingback: cbd oil side effects in dogs

  100. Pingback: order viagra for women

  101. Pingback: cbd oil

  102. Pingback: cbd oil online amazon

  103. Pingback: Buy viagra on internet

  104. Pingback: cheap research paper writers

  105. Pingback: cheap canadian viagra online

  106. Pingback: essay help

  107. Pingback: viagra recreational use

  108. Pingback: what is the best essay writing service

  109. Pingback: buy college essay

  110. Pingback: buying essays

  111. Pingback: essay writer online

  112. Pingback: how to purchase viagra

  113. Pingback: writing college essay

  114. Pingback: should homework be abolished

  115. Pingback: essaywritingservices.us.com

  116. Pingback: buy cheap essay

  117. Pingback: cleocin nz

  118. Pingback: clomid usa

  119. Pingback: online generic viagra india

  120. Pingback: Sale viagra

  121. Pingback: how to buy clonidine

  122. Pingback: clozaril 25 mg prices

  123. Pingback: Cost viagra

  124. Pingback: cost of colchicine 0,5 mg

  125. Pingback: symbicort inhaler cost

  126. Pingback: cialis for women

  127. Pingback: where to buy combivent 50/20mcg

  128. Pingback: help with essays assignments

  129. Pingback: coreg 25 mg purchase

  130. Pingback: cialis

  131. Pingback: cheap coumadin

  132. Pingback: cozaar 25 mg australia

  133. Pingback: research paper to buy

  134. Pingback: order viagra soft

  135. Pingback: crestor 5 mg usa

  136. Pingback: thesis proposal format

  137. Pingback: customessaywriterbyz.com

  138. Pingback: parts of a dissertation

  139. Pingback: Viagra 100mg england

  140. Pingback: help with writing essay

  141. Pingback: where can i buy cymbalta 60mg

  142. Pingback: write my thesis

  143. Pingback: dapsone 1000caps cheap

  144. Pingback: write my paper for me in 3 hours

  145. Pingback: ddavp coupon

  146. Pingback: depakote 125 mg without a doctor prescription

  147. Pingback: diamox tablets

  148. Pingback: differin 15g canada

  149. Pingback: cheap diltiazem 30mg

  150. Pingback: doxycycline 100mg otc

  151. Pingback: dramamine 50mg prices

  152. Pingback: elavil 10 mg otc

  153. Pingback: buy erythromycin

  154. Pingback: cost of etodolac

  155. Pingback: flomax cheap

  156. Pingback: garcinia cambogia caps tablets

  157. Pingback: help writing scholarship essays

  158. Pingback: how to purchase geodon 20mg

  159. Pingback: hyzaar 12,5mg price

  160. Pingback: imdur 60 mg without prescription

  161. Pingback: imitrex canada

  162. Pingback: buy imodium

  163. Pingback: check my site

  164. Pingback: order imuran

  165. Pingback: indocin pills

  166. Pingback: levaquin cost

  167. Pingback: lopressor 50mg tablet

  168. Pingback: order luvox 100 mg

  169. Pingback: cheap macrobid

  170. Pingback: meclizine australia

  171. Pingback: mestinon for sale

  172. Pingback: micardis purchase

  173. Pingback: buy mobic 7,5 mg

  174. Pingback: motrin 200 mg prices

  175. Pingback: canadian pharmacies online

  176. Pingback: nortriptyline price

  177. Pingback: periactin for sale

  178. Pingback: phenergan purchase

  179. Pingback: cheap plaquenil

  180. Pingback: cost of prednisolone 10mg

  181. Pingback: prevacid 30mg otc

  182. Pingback: prilosec 10mg australia

  183. Pingback: proair inhaler medication

  184. Pingback: procardia canada

  185. Pingback: proscar cost

  186. Pingback: protonix tablets

  187. Pingback: provigil 200mg without a prescription

  188. Pingback: pulmicort 200 mcg united kingdom

  189. Pingback: buy viagra with prescription

  190. Pingback: pyridium 200 mg medication

  191. Pingback: how to buy reglan 10 mg

  192. Pingback: remeron 30mg cheap

  193. Pingback: retin-a cream usa

  194. Pingback: revatio over the counter

  195. Pingback: buy risperdal 3 mg

  196. Pingback: how to buy robaxin 500mg

  197. Pingback: rogaine 5% united states

  198. Pingback: seroquel generic

  199. Pingback: where can i buy singulair

  200. Pingback: skelaxin united kingdom

  201. Pingback: spiriva without prescription

  202. Pingback: generic viagra online

  203. Pingback: tenormin pharmacy

  204. Pingback: how much does cialis cost without insurance

  205. Pingback: thorazine without a prescription

  206. Pingback: toprol 50mg online pharmacy

  207. Pingback: 100 mg viagra walmart coupons

  208. Pingback: tricor without a prescription

  209. Pingback: cheapest valtrex

  210. Pingback: viagra female sexual arousal

  211. Pingback: verapamil 40mg prices

  212. Pingback: voltaren 100 mg price

  213. Pingback: wellbutrin canada

  214. Pingback: zanaflex over the counter

  215. Pingback: status of generic cialis

  216. Pingback: cialis insurance

  217. Pingback: cheapest zithromax

  218. Pingback: Visit Your URL

  219. Pingback: zocor 20 mg tablet

  220. Pingback: buy zovirax 200 mg

  221. Pingback: zyloprim cost

  222. Pingback: cost of zyprexa 10mg

  223. Pingback: can i get viagra in chennai

  224. Pingback: zyvox 600 mg price

  225. Pingback: sildenafil tablet

  226. Pingback: cheapest tadalafil 20mg

  227. Pingback: furosemide online pharmacy

  228. Pingback: escitalopram 20 mg without a doctor prescription

  229. Pingback: aripiprazole coupon

  230. Pingback: viagra cancer link

  231. Pingback: pioglitazone cost

  232. Pingback: best coupon for 50 mg cialis

  233. Pingback: spironolactone 25mg generic

  234. Pingback: fexofenadine without prescription

  235. Pingback: how to buy glimepiride

  236. Pingback: cost of meclizine

  237. Pingback: where to buy atomoxetine 18mg

  238. Pingback: donepezil 10 mg for sale

  239. Pingback: anastrozole 1 mg australia

  240. Pingback: irbesartan 300 mg canada

  241. Pingback: dutasteride 0,5mg without a prescription

  242. Pingback: cheap olmesartan

  243. Pingback: buspirone price

  244. Pingback: clonidinemg online pharmacy