Nizami Gəncəvinin Leyli və Məcnun əsərində “sonuncu Peyğəmbərin tərifi”

Fərrux Rəhimov 

Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, dahi Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvi 1141-ci ildə Azərbaycanın qədim şəhərlərindən biri olan Gəncə şəhərində sənətkar ailəsində anadan olmuş, bütün ömrü boyu orada yaşayıb yaratmış və 1209-cu ildə Gəncə də vəfat etmişdir.

Bəşər bədii fikrinin nadir hadisəsi olan Nizami yaradıcılığı səkkiz əsrdən artıqdır ki, xalqımızın mənəviyyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Böyük sənətkarın bütün həyatı və zəngin ədəbi fəaliyyəti həmin dövrdə təkcə Azərbaycanın və  Qafqazın ən iri şəhəri deyil, eyni zamanda Yaxın və Orta Şərqin mühüm mədəniyyət mərkəzi kimi tanınmış Gəncə ilə bağlıdır. Şair ömrü boyu burada yaşayıb yaratmış və dünya poeziyasına bir-birindən dəyərli söz sənəti inciləri bəxş etmişdir.

Leyli MəcnunNizami Gəncəvi təhsilini Gəncə mədrəsələrində almış, daha sonra şəxsi mütaliə yolu ilə o dövrün elmlərini mükəmməl öyrənmiş, xüsusən də Yaxın Şərq xalqlarının şifahi və yazılı ədəbiyyatına yaxından bələd olmuşdur. Türk dilindən başqa ərəb və fars dillərini də mükəmməl bilən şairin Yunan dili ilə də tanış olduğu, həmçinin qədim yunan tarix və fəlsəfəsini, astronomiya, tibb və həndəsə elmlərini yaxşı mənimsədiyi əsərlərindən aydın görünür. Ömrü boyu Gəncə də yaşamış, saray şairi olmaqdan qətiyyətlə imtina etmiş, halal zəhməti ilə dolanmışdır. Təqribən 1169/1170-ci ildə Dərbənd hökmdarı Seyfəddin Müzəffərin kəniz kimi hədiyyə göndərdiyi qıpçaq qızı Afaq (Appaq) ilə evlənmiş, 1174-cü ildə oğlu Məhəmməd anadan olmuşdur.

Nizami Gəncəvi ümumbəşəri mahiyyət daşıyan, ecazkar poetik qüvvəyə malik yaradıcılığı ilə Şərq bədii təfəkkürünü elmi fəlsəfi fikirlərlə zənginləşdirmiş və şeiriyyəti görünməmiş yüksəkliklərə qaldırmışdır.

Nizami Gəncəvinin əsərlərini araşdırdıqda İslam dini və İslami düşüncə tərzinin bütün xəmsə boyu qırmızı bir xətt kimi keçdiyinə şahid ola bilərik. Azərbaycan türk ədəbiyyatının böyük şairi Nizami Gəncəvi bütün əsərlərində islami dəyərlərin şərhinə geniş yer vermiş, uca Allahın (c.c) müqəddəs kitabında olan buyuruqları bədii bir biçimdə açıqlamış, insanların bu ilahi dəyərləri qavraması, bu ilahi ölçüləri qəbul etməsi üçün çeşidli vasitələrdən istifadə etmişdir.(2)

Bu vəsilə ilə dahi ədibin,Şeyx Nizami Gəncəvinin əsərlərinə nəzər saldıqda onun İslam dinini, Səadət əsrini çox gözəl bildiyini və əsl Peyğəmbər sevdalısı olduğunu görə bilərik.

Ustad şairin şerindən nümunələrə keçməmişdən əvvəl onun poemalarının əvvəlidə yer alan minacat,nət kimi şer formaları haqqında bilmək maraqlı olardı:

Minacat- dini məşmun daşıyır. Orada Allahın Xaliq, bəndənin məxluq olduğu təstiq edilir. Minacat müəllifi bütün itaətkar məxluqa, eləcə də özünə Allahdan rəhm, kömək istəyib ona yalvarır. Bu baxımdan N.Gəncəvinin “Sirlər xəzinəsi”ndə minacatın ən gözəl nümunəsi verilir :

Köməksiz biçarəyik, əlindənir çarəmiz,

         Sən də çarə qılmasan kimdən umaq çarə biz?

Nət. Minacat bitdikdən sonra şair, son peyğənbərin qüdrət və qütsiyyətindən söhbət açır, onu dəbdəbəli dillə tərifləyir ki, bu tərif də nət adlanır. Nət də miinacat kimi dini mahiyyət daşıyır və məsnəvi şəklində qafiyələnir (3)

Leyli və Məcnun poemasında “sonuncu Peyğəmbərin tərifi” bu misralarla başlayır :

Ey varlıq mülkünə böyük şahsüvar,

Əqlin sultanısan, zəkavətin var.

Sonusan o mürsəl peyğəmbərlərin

Sonun halvasısan, duzu əvvəlin.

Varlıq bağçasının ilk gülü sənsən,

Zamanın sonuncu sərkərdəsisən.

“Varlıq bağçasının ilk gülü və zamanın sonuncu sərkərdəsi” adlandırılan Peyğəmbər əfəndimiz(sas) sonrakı misralarda belə təsvir edilir :

Gözlər işıq alır ayaq tozundan,

Aləm işıqlanır daima ondan.

Səndən işığını almayan bir şam

Sönər öz yeliylə, qaralar müdam.

Bu misralar ilə Peğməbər(sas)dən işiq almayan yəni onun sonsuz elmindən, əxlaqından nəsibinin olmayanların, onun Sünnət-i seniyəsinə uymayanların halından bəhs edilir. Sonrakı misralarda bu Nurun qaynağı barəsində söhbət açılır və bu Nurun ta Adəm(as)ın vaxtından var olduğunu Allah(cc)ın hər şeydən əvvəl bu Nuru yaratdığına işarə edilir :

Mənalar mülkünün ilk qaynağısan,

Dirilik suyunun baş bulağısan.

Sənin torpağınla bəzəndi Adəm,

Nurinlə parladı hər iki aləm.

Sənin iksirinlə rəngləndi torpaq,

Bu dünya səninçin yaranmış ancaq.

Müxtəlif  gizli və aşkar rəmzlərlə zəngin olan poemada daha sonrakı misralar İslam dinin şərtlərindən biri olan və meracda Peğməbər(sas) vasitəsi ilə insanlara əmr edilən beş vaxt Namaz bu şəkildə vurğulanır :

Bu beş vaxt namazdır əsli tövbənin,

Beş növbə təblidir qapında sənin.

Quruldu diniyin beş bünövrəsi,

Yüz min zülm evinin kəsildi səsi.

Adət üzrə padşahların sarayında gündə beş dəfə təbil vurulardı; islam dinində isə hər bir müsəlmanın  gündə beş dəfə üzünü Kəbəyə tutub namaz qılması vacibdir. Şair Məhəmməd(sas)i padşaha və beş vaxt namazı onun sarayında vurulan  beş növbə təbilə oxşadır.  Məhz beş vaxt namazla müsəlmanlar onlara quluralan tələlərdən azad olmuş, zülmün səsi kəsilmişdi.

Daha sonrakı beytlərdə Peğməbər(sas)in insanlara miras qoyduğu öyütlərindən və bu öyütləri yaşadan dörd böyük xəlifədən söhbət açılır:

Bu evə yeddi səqf yaratdın yenə,

Tapşırdın onu da dörd xəlifənə.

Siddiq sədaqətə olmuşdur rəhbər,

Faruqi fərqdən uzaq bildilər.

O, allahdan qorxan həyalı qoca

Tanrının şiriylə həmdərs olunca,

Dördü də bir yolun sarbanı oldu,

Dördü də bir ləkin reyhanı oldu.

Bu misralardakı dörd  xəlifə – Hz.Əbu Bəkr, Hz.Ömər, Hz.Osman və Hz.Əli(ra)yə işarədir.
Siddiq – birinci islam xəlifəsi Əbu Bəkrin ləqəbidir.

Faruq – ikinci islam xəlifəsi Ömərə işarədir ki, o Haqqı batildən fərqləndirmişdir.
O, Allahdan qorxan həyalı qoca Hz.Osmana işarədir belə ki, bir hədisi şərifdə Allah Rəsulu(sas) “Mələklərin belə ondan  həya etdiyi bir kimsədən necə həya etməyim? Allaha and içirəm ki, mələklər Allah və Rəsulundan (s.ə.v) həya etdikləri kimi, Osmandan (r.a) da həya edərlər.” Səhihi Müslim, Bab’u Fəzail-i Osman c7, .s.117.

Tanrının şiri isə məlum olduğu kimi Hz. Əli(ra)nin ləqəbidir.

İslam dinin dörd böyük xəlifəsini bu cür poetik ifadələrlə tərifləyən şair, bundan  sonrakı misralarda bu dördlüyü  evin dörd divarına  bənzədərək mükəmməl bir metafora nümunəsi sərgiləmişdir :

Bu dörd xəlifəylə güldü məmləkət,

Hər ev dörd divarla qurular, əlbət.

Bu dördlük birləşdi qoca dünyada,

Bu dördbucaq evi gətirdi dada.

Sən, dinin evinə dörd dirək vurdun,

Ona bu qaydayla dörd çatma qurdun.

Sənin qaşın kimi haman dörd nəfər

Gah ayrı düşdülər, gah birləşdilər.

Yerin əl bağlayan bu halqasından

Bircə sıçrayışla ərşə qalxırsan.

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyatlar.

1)                Nizami Gəncəvi: biblioqrafiya /tərt. ed.: M.İbrahimova,G.Misirova; ixt. red. və burax. məsul K.Tahirov; red. M.Vəliyeva;M.F.Axundov ad. Azərbaycan Milli Kitabxanası. – Bakı,2012.

2)              Dr. Siracəddin HACI – Nizami Gəncəvi’nin “Rahmet Evi” qavramı

3)                Ədəbiyyat nəzəriyyəsi – Ş.A.Mikayılov

4)                Leyli və Məcnun – Nizami Gəncəvi. Tərcümə edəni: Səməd Vurğun

mm

Hər yayımda təqdim olunan mövzu başlıqlarında müəllifi olduğunuz və ya tərcümə etdiyiniz məqalələri bizim veb-səhifəmizdə yayımlıya bilərsiniz.

92 Responses to Nizami Gəncəvinin Leyli və Məcnun əsərində “sonuncu Peyğəmbərin tərifi”

  1. Pingback: viagra without a doctor prescription

  2. Pingback: viagra 100mg

  3. Pingback: chloroquine phosphate

  4. Pingback: best cialis site

  5. Pingback: generic albuterol inhaler

  6. Pingback: cialis online no prescription

  7. Pingback: viagra price in usa

  8. Pingback: ciprofloxacin hydrochloride

  9. Pingback: female viagra pills

  10. Pingback: tylenol otc

  11. Pingback: chloroquine brand name

  12. Pingback: hydroxychloroquine virus

  13. Pingback: pfizer viagra coupons from pfizer

  14. Pingback: buy cialis

  15. Pingback: fda approved viagra

  16. Pingback: careprost 3ml eye drops

  17. Pingback: order viagra online

  18. Pingback: all about viagra

  19. Pingback: viagra online no prec

  20. Pingback: Google

  21. Pingback: gay hub

  22. Pingback: 1xbet android

  23. Pingback: thrusting dildos

  24. Pingback: vaginal suppository

  25. Pingback: 우리카지노

  26. Pingback: 메리트카지노

  27. Pingback: مباراة اليوم

  28. Pingback: how to enjoy g spot sex toys

  29. Pingback: Trans Hub Porn

  30. Pingback: Buy zopiclone Online

  31. Pingback: Gay Hub XXX

  32. Pingback: English bulldog puppies for sale

  33. Pingback: Mining

  34. Pingback: MILF Porn

  35. Pingback: Online Advertising

  36. Pingback: best loan broker singapore

  37. Pingback: 샌즈카지노

  38. Pingback: 메리트카지노

  39. Pingback: 코인카지노

  40. Pingback: AnaGlobal

  41. Pingback: cargo ship cruise

  42. Pingback: cbd oil

  43. Pingback: best cbd gummies

  44. Pingback: best cbd oil for dogs

  45. Pingback: best cbd gummies

  46. Pingback: best p spot massager

  47. Pingback: green maeng da kratom

  48. Pingback: white maeng da kratom

  49. Pingback: working visa

  50. Pingback: buy cbd oil

  51. Pingback: Purchase Weed Online

  52. Pingback: BUY ATIVAN 1MG

  53. Pingback: best masturbating

  54. Pingback: Illinois Fake driver's license

  55. Pingback: kratom for sale

  56. Pingback: kratom for sleep

  57. Pingback: 우리카지노

  58. Pingback: 퍼스트카지노

  59. Pingback: BIG CHIEF CARTS DEATH

  60. Pingback: online betting uk

  61. Pingback: German shepherd puppies for sale

  62. Pingback: Oil & Gas Recruitment Firm

  63. Pingback: safestore auto

  64. Pingback: free app download

  65. Pingback: download full version pc games

  66. Pingback: apps download for windows 7

  67. Pingback: singapore divorce lawyer

  68. Pingback: mp3juice

  69. Pingback: Delaware Fake driver's license

  70. Pingback: canvas sale

  71. Pingback: pure amphetamine

  72. Pingback: psilocybe cubensis grow kit usa

  73. Pingback: MAGIC MUSHROOM GROW KIT

  74. Pingback: https://trippydelics.ca

  75. Pingback: click here

  76. Pingback: laptop reparatur wolfhausen

  77. Pingback: Herbal incense

  78. Pingback: Herbal incense

  79. Pingback: Women's Clothing

  80. Pingback: guns for sale in massachusetts

  81. Pingback: shipping containers for sale california

  82. Pingback: Pharmacy Canada

  83. Pingback: virtual card buy

  84. Pingback: Buy THC Cartridges online Ireland

  85. Pingback: used shipping containers for sale

  86. Pingback: Copper energy rings

  87. Pingback: buy card

  88. Pingback: pharmacy canada online

  89. Pingback: delta 8 near me

  90. Pingback: Freelancer marketplace

  91. Pingback: buy the best guns online

  92. Pingback: cocaine delivery