Nizami Gəncəvinin Leyli və Məcnun əsərində “sonuncu Peyğəmbərin tərifi”

Fərrux Rəhimov 

Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, dahi Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvi 1141-ci ildə Azərbaycanın qədim şəhərlərindən biri olan Gəncə şəhərində sənətkar ailəsində anadan olmuş, bütün ömrü boyu orada yaşayıb yaratmış və 1209-cu ildə Gəncə də vəfat etmişdir.

Bəşər bədii fikrinin nadir hadisəsi olan Nizami yaradıcılığı səkkiz əsrdən artıqdır ki, xalqımızın mənəviyyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Böyük sənətkarın bütün həyatı və zəngin ədəbi fəaliyyəti həmin dövrdə təkcə Azərbaycanın və  Qafqazın ən iri şəhəri deyil, eyni zamanda Yaxın və Orta Şərqin mühüm mədəniyyət mərkəzi kimi tanınmış Gəncə ilə bağlıdır. Şair ömrü boyu burada yaşayıb yaratmış və dünya poeziyasına bir-birindən dəyərli söz sənəti inciləri bəxş etmişdir.

Leyli MəcnunNizami Gəncəvi təhsilini Gəncə mədrəsələrində almış, daha sonra şəxsi mütaliə yolu ilə o dövrün elmlərini mükəmməl öyrənmiş, xüsusən də Yaxın Şərq xalqlarının şifahi və yazılı ədəbiyyatına yaxından bələd olmuşdur. Türk dilindən başqa ərəb və fars dillərini də mükəmməl bilən şairin Yunan dili ilə də tanış olduğu, həmçinin qədim yunan tarix və fəlsəfəsini, astronomiya, tibb və həndəsə elmlərini yaxşı mənimsədiyi əsərlərindən aydın görünür. Ömrü boyu Gəncə də yaşamış, saray şairi olmaqdan qətiyyətlə imtina etmiş, halal zəhməti ilə dolanmışdır. Təqribən 1169/1170-ci ildə Dərbənd hökmdarı Seyfəddin Müzəffərin kəniz kimi hədiyyə göndərdiyi qıpçaq qızı Afaq (Appaq) ilə evlənmiş, 1174-cü ildə oğlu Məhəmməd anadan olmuşdur.

Nizami Gəncəvi ümumbəşəri mahiyyət daşıyan, ecazkar poetik qüvvəyə malik yaradıcılığı ilə Şərq bədii təfəkkürünü elmi fəlsəfi fikirlərlə zənginləşdirmiş və şeiriyyəti görünməmiş yüksəkliklərə qaldırmışdır.

Nizami Gəncəvinin əsərlərini araşdırdıqda İslam dini və İslami düşüncə tərzinin bütün xəmsə boyu qırmızı bir xətt kimi keçdiyinə şahid ola bilərik. Azərbaycan türk ədəbiyyatının böyük şairi Nizami Gəncəvi bütün əsərlərində islami dəyərlərin şərhinə geniş yer vermiş, uca Allahın (c.c) müqəddəs kitabında olan buyuruqları bədii bir biçimdə açıqlamış, insanların bu ilahi dəyərləri qavraması, bu ilahi ölçüləri qəbul etməsi üçün çeşidli vasitələrdən istifadə etmişdir.(2)

Bu vəsilə ilə dahi ədibin,Şeyx Nizami Gəncəvinin əsərlərinə nəzər saldıqda onun İslam dinini, Səadət əsrini çox gözəl bildiyini və əsl Peyğəmbər sevdalısı olduğunu görə bilərik.

Ustad şairin şerindən nümunələrə keçməmişdən əvvəl onun poemalarının əvvəlidə yer alan minacat,nət kimi şer formaları haqqında bilmək maraqlı olardı:

Minacat- dini məşmun daşıyır. Orada Allahın Xaliq, bəndənin məxluq olduğu təstiq edilir. Minacat müəllifi bütün itaətkar məxluqa, eləcə də özünə Allahdan rəhm, kömək istəyib ona yalvarır. Bu baxımdan N.Gəncəvinin “Sirlər xəzinəsi”ndə minacatın ən gözəl nümunəsi verilir :

Köməksiz biçarəyik, əlindənir çarəmiz,

         Sən də çarə qılmasan kimdən umaq çarə biz?

Nət. Minacat bitdikdən sonra şair, son peyğənbərin qüdrət və qütsiyyətindən söhbət açır, onu dəbdəbəli dillə tərifləyir ki, bu tərif də nət adlanır. Nət də miinacat kimi dini mahiyyət daşıyır və məsnəvi şəklində qafiyələnir (3)

Leyli və Məcnun poemasında “sonuncu Peyğəmbərin tərifi” bu misralarla başlayır :

Ey varlıq mülkünə böyük şahsüvar,

Əqlin sultanısan, zəkavətin var.

Sonusan o mürsəl peyğəmbərlərin

Sonun halvasısan, duzu əvvəlin.

Varlıq bağçasının ilk gülü sənsən,

Zamanın sonuncu sərkərdəsisən.

“Varlıq bağçasının ilk gülü və zamanın sonuncu sərkərdəsi” adlandırılan Peyğəmbər əfəndimiz(sas) sonrakı misralarda belə təsvir edilir :

Gözlər işıq alır ayaq tozundan,

Aləm işıqlanır daima ondan.

Səndən işığını almayan bir şam

Sönər öz yeliylə, qaralar müdam.

Bu misralar ilə Peğməbər(sas)dən işiq almayan yəni onun sonsuz elmindən, əxlaqından nəsibinin olmayanların, onun Sünnət-i seniyəsinə uymayanların halından bəhs edilir. Sonrakı misralarda bu Nurun qaynağı barəsində söhbət açılır və bu Nurun ta Adəm(as)ın vaxtından var olduğunu Allah(cc)ın hər şeydən əvvəl bu Nuru yaratdığına işarə edilir :

Mənalar mülkünün ilk qaynağısan,

Dirilik suyunun baş bulağısan.

Sənin torpağınla bəzəndi Adəm,

Nurinlə parladı hər iki aləm.

Sənin iksirinlə rəngləndi torpaq,

Bu dünya səninçin yaranmış ancaq.

Müxtəlif  gizli və aşkar rəmzlərlə zəngin olan poemada daha sonrakı misralar İslam dinin şərtlərindən biri olan və meracda Peğməbər(sas) vasitəsi ilə insanlara əmr edilən beş vaxt Namaz bu şəkildə vurğulanır :

Bu beş vaxt namazdır əsli tövbənin,

Beş növbə təblidir qapında sənin.

Quruldu diniyin beş bünövrəsi,

Yüz min zülm evinin kəsildi səsi.

Adət üzrə padşahların sarayında gündə beş dəfə təbil vurulardı; islam dinində isə hər bir müsəlmanın  gündə beş dəfə üzünü Kəbəyə tutub namaz qılması vacibdir. Şair Məhəmməd(sas)i padşaha və beş vaxt namazı onun sarayında vurulan  beş növbə təbilə oxşadır.  Məhz beş vaxt namazla müsəlmanlar onlara quluralan tələlərdən azad olmuş, zülmün səsi kəsilmişdi.

Daha sonrakı beytlərdə Peğməbər(sas)in insanlara miras qoyduğu öyütlərindən və bu öyütləri yaşadan dörd böyük xəlifədən söhbət açılır:

Bu evə yeddi səqf yaratdın yenə,

Tapşırdın onu da dörd xəlifənə.

Siddiq sədaqətə olmuşdur rəhbər,

Faruqi fərqdən uzaq bildilər.

O, allahdan qorxan həyalı qoca

Tanrının şiriylə həmdərs olunca,

Dördü də bir yolun sarbanı oldu,

Dördü də bir ləkin reyhanı oldu.

Bu misralardakı dörd  xəlifə – Hz.Əbu Bəkr, Hz.Ömər, Hz.Osman və Hz.Əli(ra)yə işarədir.
Siddiq – birinci islam xəlifəsi Əbu Bəkrin ləqəbidir.

Faruq – ikinci islam xəlifəsi Ömərə işarədir ki, o Haqqı batildən fərqləndirmişdir.
O, Allahdan qorxan həyalı qoca Hz.Osmana işarədir belə ki, bir hədisi şərifdə Allah Rəsulu(sas) “Mələklərin belə ondan  həya etdiyi bir kimsədən necə həya etməyim? Allaha and içirəm ki, mələklər Allah və Rəsulundan (s.ə.v) həya etdikləri kimi, Osmandan (r.a) da həya edərlər.” Səhihi Müslim, Bab’u Fəzail-i Osman c7, .s.117.

Tanrının şiri isə məlum olduğu kimi Hz. Əli(ra)nin ləqəbidir.

İslam dinin dörd böyük xəlifəsini bu cür poetik ifadələrlə tərifləyən şair, bundan  sonrakı misralarda bu dördlüyü  evin dörd divarına  bənzədərək mükəmməl bir metafora nümunəsi sərgiləmişdir :

Bu dörd xəlifəylə güldü məmləkət,

Hər ev dörd divarla qurular, əlbət.

Bu dördlük birləşdi qoca dünyada,

Bu dördbucaq evi gətirdi dada.

Sən, dinin evinə dörd dirək vurdun,

Ona bu qaydayla dörd çatma qurdun.

Sənin qaşın kimi haman dörd nəfər

Gah ayrı düşdülər, gah birləşdilər.

Yerin əl bağlayan bu halqasından

Bircə sıçrayışla ərşə qalxırsan.

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyatlar.

1)                Nizami Gəncəvi: biblioqrafiya /tərt. ed.: M.İbrahimova,G.Misirova; ixt. red. və burax. məsul K.Tahirov; red. M.Vəliyeva;M.F.Axundov ad. Azərbaycan Milli Kitabxanası. – Bakı,2012.

2)              Dr. Siracəddin HACI – Nizami Gəncəvi’nin “Rahmet Evi” qavramı

3)                Ədəbiyyat nəzəriyyəsi – Ş.A.Mikayılov

4)                Leyli və Məcnun – Nizami Gəncəvi. Tərcümə edəni: Səməd Vurğun

mm

Hər yayımda təqdim olunan mövzu başlıqlarında müəllifi olduğunuz və ya tərcümə etdiyiniz məqalələri bizim veb-səhifəmizdə yayımlıya bilərsiniz.

296 Responses to Nizami Gəncəvinin Leyli və Məcnun əsərində “sonuncu Peyğəmbərin tərifi”

  1. Pingback: viagra without a doctor prescription

  2. Pingback: viagra 100mg

  3. Pingback: chloroquine phosphate

  4. Pingback: best cialis site

  5. Pingback: generic albuterol inhaler

  6. Pingback: cialis online no prescription

  7. Pingback: viagra price in usa

  8. Pingback: ciprofloxacin hydrochloride

  9. Pingback: female viagra pills

  10. Pingback: tylenol otc

  11. Pingback: chloroquine brand name

  12. Pingback: hydroxychloroquine virus

  13. Pingback: pfizer viagra coupons from pfizer

  14. Pingback: buy cialis

  15. Pingback: fda approved viagra

  16. Pingback: careprost 3ml eye drops

  17. Pingback: order viagra online

  18. Pingback: all about viagra

  19. Pingback: viagra online no prec

  20. Pingback: Google

  21. Pingback: gay hub

  22. Pingback: 1xbet android

  23. Pingback: thrusting dildos

  24. Pingback: vaginal suppository

  25. Pingback: 우리카지노

  26. Pingback: 메리트카지노

  27. Pingback: مباراة اليوم

  28. Pingback: how to enjoy g spot sex toys

  29. Pingback: Trans Hub Porn

  30. Pingback: Buy zopiclone Online

  31. Pingback: Gay Hub XXX

  32. Pingback: English bulldog puppies for sale

  33. Pingback: Mining

  34. Pingback: MILF Porn

  35. Pingback: Online Advertising

  36. Pingback: best loan broker singapore

  37. Pingback: 샌즈카지노

  38. Pingback: 메리트카지노

  39. Pingback: 코인카지노

  40. Pingback: AnaGlobal

  41. Pingback: cargo ship cruise

  42. Pingback: cbd oil

  43. Pingback: best cbd gummies

  44. Pingback: best cbd oil for dogs

  45. Pingback: best cbd gummies

  46. Pingback: best p spot massager

  47. Pingback: green maeng da kratom

  48. Pingback: white maeng da kratom

  49. Pingback: working visa

  50. Pingback: buy cbd oil

  51. Pingback: Purchase Weed Online

  52. Pingback: BUY ATIVAN 1MG

  53. Pingback: best masturbating

  54. Pingback: Illinois Fake driver's license

  55. Pingback: kratom for sale

  56. Pingback: kratom for sleep

  57. Pingback: 우리카지노

  58. Pingback: 퍼스트카지노

  59. Pingback: BIG CHIEF CARTS DEATH

  60. Pingback: online betting uk

  61. Pingback: German shepherd puppies for sale

  62. Pingback: Oil & Gas Recruitment Firm

  63. Pingback: safestore auto

  64. Pingback: free app download

  65. Pingback: download full version pc games

  66. Pingback: apps download for windows 7

  67. Pingback: singapore divorce lawyer

  68. Pingback: mp3juice

  69. Pingback: Delaware Fake driver's license

  70. Pingback: canvas sale

  71. Pingback: pure amphetamine

  72. Pingback: psilocybe cubensis grow kit usa

  73. Pingback: MAGIC MUSHROOM GROW KIT

  74. Pingback: https://trippydelics.ca

  75. Pingback: click here

  76. Pingback: laptop reparatur wolfhausen

  77. Pingback: Herbal incense

  78. Pingback: Herbal incense

  79. Pingback: Women's Clothing

  80. Pingback: guns for sale in massachusetts

  81. Pingback: shipping containers for sale california

  82. Pingback: Pharmacy Canada

  83. Pingback: virtual card buy

  84. Pingback: Buy THC Cartridges online Ireland

  85. Pingback: used shipping containers for sale

  86. Pingback: Copper energy rings

  87. Pingback: buy card

  88. Pingback: pharmacy canada online

  89. Pingback: delta 8 near me

  90. Pingback: Freelancer marketplace

  91. Pingback: buy the best guns online

  92. Pingback: cocaine delivery

  93. Pingback: Vidalista 40mg

  94. Pingback: how long do shrooms stay in your system

  95. Pingback: siamese kittens for sale near me

  96. Pingback: End Of Tenancy Cleaning Hyde Park

  97. Pingback: Guns for sale

  98. Pingback: SEO Services Pakistan

  99. Pingback: container homes for sale

  100. Pingback: buy Instagram followers

  101. Pingback: buy cialis drug

  102. Pingback: Buy Dmt Vape pen with Bitcoins online

  103. Pingback: shipping container

  104. Pingback: online cbd shop

  105. Pingback: ninja 650

  106. Pingback: adhd for sale usa

  107. Pingback: https aka ms remoteconnect microsoft

  108. Pingback: taking cialis soft tabs

  109. Pingback: seo company

  110. Pingback: SUPREME CANNABIS

  111. Pingback: original cialis low price

  112. Pingback: تحميل سكس

  113. Pingback: Website

  114. Pingback: learn more

  115. Pingback: where can u buy

  116. Pingback: vibrating strapless dildo

  117. Pingback: tretinoin cream buy uk

  118. Pingback: visit website

  119. Pingback: no fax payday loans haltom city

  120. Pingback: Gauntlet Legends

  121. Pingback: from canada

  122. Pingback: g spot vibrator

  123. Pingback: Glock 43 Magazine

  124. Pingback: Bàn học thông minh

  125. Pingback: buy now

  126. Pingback: complete free dating site

  127. Pingback: sex toys

  128. Pingback: how to use bondage kit

  129. Pingback: נערות ליווי בחיפה

  130. Pingback: cumming dildo

  131. Pingback: mobile homes for sale alpena mi

  132. Pingback: Mossberg 930 for sale

  133. Pingback: dildo

  134. Pingback: most realistic dildo

  135. Pingback: Glock 17

  136. Pingback: escort pendik

  137. Pingback: slot online

  138. Pingback: electric motorcyles canada

  139. Pingback: sex facts

  140. Pingback: anal butt plugs

  141. Pingback: Weed for Sale

  142. Pingback: best strap on dildo

  143. Pingback: adam and eve toys

  144. Pingback: silicone vibrator

  145. Pingback: injustice arcade machine

  146. Pingback: Cannabis Oil

  147. Pingback: PARROTS FOR SALE

  148. Pingback: latest technology. news

  149. Pingback: DUBBAL STAGE PULVERIZER

  150. Pingback: kratom capsules

  151. Pingback: kratom for sale

  152. Pingback: buy Instagram likes

  153. Pingback: best delta 8 thc gummies

  154. Pingback: large dildo

  155. Pingback: tides today at tides.today

  156. Pingback: Fssai License

  157. Pingback: THC Gummies

  158. Pingback: buy delta 8 THC

  159. Pingback: buy weed near me

  160. Pingback: bachelor's degree

  161. Pingback: makeup tutorial

  162. Pingback: vibrating bullet

  163. Pingback: best vibrators

  164. Pingback: buy weed

  165. Pingback: buy weed online

  166. Pingback: buy weed online

  167. Pingback: weed near me

  168. Pingback: buy weed

  169. Pingback: weed near me

  170. Pingback: tiktok followers

  171. Pingback: albino shrooms

  172. Pingback: Ruger Firearms For Sale

  173. Pingback: guns for sale

  174. Pingback: glo carts

  175. Pingback: Ruger Revolvers

  176. Pingback: Kelowna movers

  177. Pingback: Glock Guns for sale

  178. Pingback: Obligasi

  179. Pingback: Best Restaurant Parksville

  180. Pingback: MUT

  181. Pingback: MILF Porn Land

  182. Pingback: istanbul eskortlar

  183. Pingback: citir escort

  184. Pingback: online pharmacies canada

  185. Pingback: Parksville Roofing Company

  186. Pingback: Dining Table Set

  187. Pingback: Sig Mpx

  188. Pingback: Thc Oil Carts

  189. Pingback: Sand Cat

  190. Pingback: bulk 30 30 ammo

  191. Pingback: Elliptical

  192. Pingback: whole skinned alligator for sale

  193. Pingback: how to lose lower belly fat

  194. Pingback: tuff shed home depot

  195. Pingback: male sex toys

  196. Pingback: افلام سكس محارم

  197. Pingback: Canadian service

  198. Pingback: software buy

  199. Pingback: HBCUO

  200. Pingback: order juul pods

  201. Pingback: Guns For Sale Online

  202. Pingback: Canada pharmacy

  203. Pingback: معرفة هوية المتصل

  204. Pingback: buy weed in Sydney

  205. Pingback: gushers marijuana strain

  206. Pingback: glo extracts cartridge

  207. Pingback: trauma recovery

  208. Pingback: in Canada

  209. Pingback: DIAGNOSING HAEMORRHOIDS

  210. Pingback: male masturbator

  211. Pingback: butterfly sex toy

  212. Pingback: best penis extension

  213. Pingback: electric penis pump

  214. Pingback: erotic audio

  215. Pingback: caglayan escort

  216. Pingback: canada pharmacy canada pharmacy canada pharmacy

  217. Pingback: news

  218. Pingback: สมัคร happyluke

  219. Pingback: body wand mini massager

  220. Pingback: happyluke ?????

  221. Pingback: male sex toys

  222. Pingback: AMI Healthcare International Hospital Operations Management

  223. Pingback: serifali escort

  224. Pingback: adam and eve ben wa balls

  225. Pingback: deep thrusting rabbit vibrator

  226. Pingback: canadianpharmacyking.com

  227. Pingback: sex toys for gay

  228. Pingback: best p spot stimulator

  229. Pingback: mersin escort

  230. Pingback: Restaurants Nanaimo

  231. Pingback: weed delivery

  232. Pingback: fun88

  233. Pingback: p spot massagers

  234. Pingback: remote control vibrating panties

  235. Pingback: vibrating pocket masturbator

  236. Pingback: vibrator

  237. Pingback: best p spot toy

  238. Pingback: Buy airsep visionaire

  239. Pingback: Realistic Masturbator

  240. Pingback: lottovip สมัครสมาชิก

  241. Pingback: web hosting reviews

  242. Pingback: commercial real estate

  243. Pingback: lottovip

  244. Pingback: สมัคร เว็บ ruay

  245. Pingback: best male masturbator

  246. Pingback: how to use suction cup dildo

  247. Pingback: big dildo

  248. Pingback: سكس في الغسالة

  249. Pingback: Marijuana Wax for Sale

  250. Pingback: kozyatagi escort

  251. Pingback: 99defi.network

  252. Pingback: streamcomplet

  253. Pingback: covered car transport

  254. Pingback: site de streaming

  255. Pingback: casino

  256. Pingback: film streaming 2021

  257. Pingback: ctrlcoin.io

  258. Pingback: download videos twitter

  259. Pingback: realistic pocket pussy

  260. Pingback: common myths about sex

  261. Pingback: sex ed

  262. Pingback: how to use a penis ring

  263. Pingback: thrusting vibrator

  264. Pingback: 1xbit esports

  265. Pingback: realistic male stroker

  266. Pingback: best in ottawa

  267. Pingback: icse boards

  268. Pingback: 토토사이트

  269. Pingback: magic mushrooms

  270. Pingback: 피망슬롯머니

  271. Pingback: labirint books

  272. Pingback: How to Book a Safari to Murchison Falls Uganda?

  273. Pingback: wilkinson sword

  274. Pingback: Thc Vape oil

  275. Pingback: girl scout cookies strain big chief

  276. Pingback: Macaw for sale near me

  277. Pingback: Pitbull puppies for sale near me

  278. Pingback: KETASET FOR SALE

  279. Pingback: Perry Beeches III The Free School

  280. Pingback: usa online pharmacy

  281. Pingback: adam and eve dildo

  282. Pingback: sex toys for guys

  283. Pingback: aranżacja wnętrz Gdynia

  284. Pingback: بديل تروكولر

  285. Pingback: free download for pc

  286. Pingback: free download for pc windows

  287. Pingback: free download for windows pc

  288. Pingback: free download for windows 8

  289. Pingback: free download for windows 10

  290. Pingback: free download for windows 10

  291. Pingback: apk for pc download

  292. Pingback: mp3juices

  293. Pingback: Monkeys For Sale

  294. Pingback: Site vitrine Wordpress

  295. Pingback: Order Sig Sauer Guns Online

  296. Pingback: IT Services Bridgwater