Liberalizm və əsas prinsipləri

Aygül Pəncəliyeva

Liberalizm haqda ilkin fikirlər, prinsiplərinin yaranması öz başlanğıcını əsasən XVII əsrdən götürməyə başladı. Formalaşdığı bu müddət ərzində tarixin bir çox mərhələlərindən keçib, sosializm və faşizm kimi siyasi sistemlərlə mübarizə aparmasına baxmayaraq dövrümüzdə ən geniş yayılmış siyasi düşüncə sistemlərindən biri olaraq qalmaqdadır. Demokratiya və insan hüquqları ilə sıx əlaqə, müdafiə etdiyi dəyər və prinsiplər isə onun təsirini daha da artırır.

Bəs liberalizmin müdafiə etdiyi əsas prinsiplər hansılardır?

Liberalizm əsasən məntiq və praktik cəhətdən bir-birinə bağlı dörd prinsipdən, fərdiyyətçilik, azadlıq, təbii nizam-kortəbii nizam və məhdud-liberal dövlətdən ibarətdir ki, onlar da bir sıra ortaq və ümumi cəhətlərə malikdirlər.

Liberalizm və əsas prinsipləriRenesans dövründə kilsənin kütləvilik meyllərinə cavab olaraq yaradılmış fərdiyyətçilik prinsipi fərdin hüququnu cəmiyyətin hüququndan üstün hesab olunmasıdır. Liberalizm fərdin siyasi azadlığını müdafiə edir və onu hər şeydən üstün görür.  Fərd əsasdır, o cəmiyyətin bütün sinif və qurumlarından irəlidədir. Liberalizmə görə fərdin maraqları cəmiyyətin maraqlarından öndə gəlir və yalnız fərd xöşbəxt olduğu halda cəmiyyətin xöşbəxtliyindən söhbət gedə bilər.

Bir sözlə fərd hər hansı cəmiyyətin, toplumun, qurumun məqsədlərinin həyata keçirilməsi üçün vasitə ola bilməz. Fərd özü məqsəddir, vasitə yox. Liberalizm “cəmiyyətin yaxşılığı”, “toplumun mənfəəti” kimi fikirləri rədd edir, çünki fərdi toplumun mənfəəti üçün istifadə onu vasitə kimi görmək anlamına gəlir.

Azadlıq liberalizmin ən əsas, təməl prinsipi olub dözümlülük, tolerantlıq, şəxsi həyat kimi dəyərlərin qaynağıdır. Fərd davranışlarına müdaxilə edilmədiyi müddətdə azaddır və müdaxiləsiz sahə nə qədər genişdirsə azadlığın sərhədləri də bir o qədər əhatəlidir.

Sosial və siyasi mənada azadlıq fərdin heç bir təsir altında qalmadan istədiyini etməsidir. İnsan azadlığı fərdin azadlığının, fəaliyyətinin əsassız olaraq məhdudlaşdırılmaması, inanc azadlığı fərdin istədiyi dini düşüncəyə sahib olması və heç bir dini görüşə məcbur edilməməsi, sərbəst düşüncə fikirlərini sərbəst ifadə etmə və yayma azadlığıdır.

Liberalizm insanın sadəcə ağıl və həqiqət tərəfindən idarə edildiyini qəbul edir. Azadlıq həqiqətə gedən bütün yolların açarı, ağıl isə azadlığın mahiyyətidir. Beləlikə, liberalizmə görə insan ağlını təsir altda qoyan hər şey istibdadır. Dövlətin məqsədi isə insan azadlığını təmin etməkdir və ancaq bunu təmin etdiyi müddətcə qəbul edilə bilər.

Təbii nizam yazılı qanunların müdaxilə etməməli olduğu ümumi qanunlar sistemidir. Bu insanların harmoniya içində öz azadlıqlarını yaşamasıdır və dövlətin əsas vəzifəsi bu mühiti qorumaqdır. Təbii nizam özü isə daim inkişafdadır.

Liberalizmin yaradıcısı hesab olunan Jhon Lockun təbii nizam haqqında nəzəriyyəsində kortəbii nizambazar iqtisadiyyatı haqqında təməl fikirlər öz əksini tapıb. O hesab edirdi ki, dövlət və fərd heç bir halda digər fərdin şəxsi sahəsinə, həyatına müdaxilə etməyə ixtiyarı yoxdur.

Kortəbii nizam müxtəlif hətta bir birinə zidd məqsədlərin ümumi mənfəət üçün uzlaşdırılmasıdır. İqtisadi azadlığın olmadığı yerdə isə azadlıqdan söz belə gedə bilməz. Bazar iqtisadiyyatının yaratdığı rəqabət işçiyə istədiyi yerdə işləməyə, sahibkara məhsulunu istədiyi yerdə satmağa imkan verir. İnsanların bir-birindən qorxmadığı və heç nə ummadığı şəraitdə isə azadlıq özünü tam formada göstərir. Hər kəs öz məqsədlərinə uyğun davranır, lakin eyni zamanda digərlərinə də xidmət edir. Bazar iqtisadiyyatının ən özəl cəhətisə bu sistem iştirakçılarının könüllü olmasıdır. Hər kəs istədiyi insanla öz mənfəətinə, çıxarına uyğun əməkdaşlıq edə bilər.

Liberal– sərhədli dövlət fərdiyyətçidir. Onun dayağı, məqsədi fərddir. Fərd dövlət və cəmiyyətdən irəlidədir.

Azadlıq və təbii haqlar fərdin doğuşdan sahib olduğu hüquqlardır. Fərdin öz ağlı və iradəsi ilə öz yolunu seçmək, öz dünyasını yaratmaq haqqı var və burda liberal dövlətin əsas vəzifəsi fərdin kiçik dünyasını müdaxilə etmədən qorumaqdır.

Liberalizm üçün ən ideal şərait azadlıq və könüllü əməkdaşlıq fonunda azad müzakirə şəraitinin olmasıdır. Eləcə də hər kəsin çoxluğa boyun əymədən öz fikrini ifadə etmək azadlığı olmalıdır. Lakin fikir mübadiləsi zamanı yaranacaq fikir ayrılıqlarını həll etmək üçün qanunlar bəs etmir və hakimə ehtiyac duyulur. Burda hakim rolunu isə dövlət oynayır, deyə Freidman bildirir.

İnsanların təməl hüquqlarını təhlükə altına qoyacaq iki səbəb mövcuddur. Onlardan biri digərinin şəxsi həyatına müdaxilə edən, güc işlədən fərd, digər daha təhlükəlisi isə qeyri məhdud dövlətdir.

Beləliklə, qeyri məhdud, qanunlarla bağlanmamış dövlət insan hüquqları üçün ən böyük təhlükədir. Liberalizmdə dövlətin məhdudlaşdırılması adətən hüquqi dövlət, qanun dövləti anlayışları ilə göstərilir. Təbii hüquq dövlətdən öncə də mövcud idi və fərdlər arasında münasibət öz-özünə tənzimlənirdi. Onun görə bu münasibətləri qaydasına salmaq üçün dövlətin güc işlətməsinə ehtiyac yoxdur.

Liberalizm nümayəndələrinin fikrinə görə dövlətin həmçinin iqtisadi sahəyə müdaxiləsi də yolverilməzdir. Dövlətin bazar iqtisadiyyatına güvənməyib iqtisadiyyatı tam idarə etməsi fərdin hüquq, mənfəət və həyatına ən böyük müdaxilədir. Eləcə də iqtisadi sahəyə müdaxiləsi artan dövlətlərdə azadlıq yoxa çıxır və təbii olaraq diktaturalar doğulur.

Ümumiyyətlə liberalizmin özünə məxsus tarixi və fəlsəfəsi vardır. O bir adamın nəzəriyyələri əsasında deyil bir çox mütəfəkkirlərin fikir və düşüncələri ilə daim dəyişmiş və özünü inkişaf etdirmişdir. Ona görə liberalizm hər hansı dəyər bağlarına ilişib qalmamış, dəyərləri özünə qanun kimi qəbul etmədən azad olmuşdur. Onun üçün ən böyük dəyər azadlıq və fərddiyyətçilikdir. Bu dəyərlərdən kənar heç nə liberalizmə yaxın ola bilməz. Liberalizm olmadan demokatiya, demokratiya olmadan isə liberalizmi təsəvvür etmək mümkünsüzdü.

Qeyd: Bu yazı aşağıdakı məqalənin xülasəsidir:

Halis ÇETİN,Liberalizmin temel ilkeleri”. C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 2, Sayı 1

mm

Hər yayımda təqdim olunan mövzu başlıqlarında müəllifi olduğunuz və ya tərcümə etdiyiniz məqalələri bizim veb-səhifəmizdə yayımlıya bilərsiniz.

89 Responses to Liberalizm və əsas prinsipləri

  1. Pingback: viagra without a doctor prescription

  2. Pingback: viagra 100mg

  3. Pingback: chloroquine phosphate

  4. Pingback: best cialis site

  5. Pingback: doctor7online.com

  6. Pingback: albuterol for sale

  7. Pingback: ciprofloxacin mexico

  8. Pingback: pharmacy cialis generic online

  9. Pingback: viagra pills sold online

  10. Pingback: viagra without doctor prescription

  11. Pingback: naltrexone price 50mg

  12. Pingback: who has tylenol in stock

  13. Pingback: chloroquine for sale

  14. Pingback: how to viagra without subscription

  15. Pingback: generic cialis 20mg

  16. Pingback: order viagra online

  17. Pingback: canadian generic viagra online

  18. Pingback: buy hydroxychloroquine online

  19. Pingback: help write essay

  20. Pingback: online dissertations

  21. Pingback: mba essay help

  22. Pingback: custom essay writing sites

  23. Pingback: best college essay editing service

  24. Pingback: thesis coaching

  25. Pingback: can i pay someone to write my paper

  26. Pingback: write my research paper for me for free

  27. Pingback: writing a thesis

  28. Pingback: online pharmacy cialis comparison

  29. Pingback: thesis publishing

  30. Pingback: thesis topics in education

  31. Pingback: best essay writers

  32. Pingback: write my paper for me cheap

  33. Pingback: blue sky tadalafil reviews

  34. Pingback: cheap metformin uk

  35. Pingback: online propecia prescription

  36. Pingback: cheap ed drugs

  37. Pingback: pharmacy online cheap

  38. Pingback: prescription drugs from canada

  39. Pingback: no prescription online pharmacy

  40. Pingback: canadian pharmacy cialis 20mg

  41. Pingback: canadian pharmacy online cialis

  42. Pingback: receita para compra de viagra

  43. Pingback: lisinopril 40 mg tablets

  44. Pingback: viagra and cialis together

  45. Pingback: cheapest prescription pharmacy

  46. Pingback: buy cialis online generic

  47. Pingback: cialis 20mg review

  48. Pingback: topical rx pharmacy tallahassee fl

  49. Pingback: coupons for cialis daily use

  50. Pingback: cost of cialis without insurance

  51. Pingback: buy cialis 36 hour online

  52. Pingback: buy cialis online best price

  53. Pingback: generic cialis 20 mg tadalafil

  54. Pingback: can i buy cialis online

  55. Pingback: buying pills online

  56. Pingback: valtrex medication for sale

  57. Pingback: erectile dysfunction drug

  58. Pingback: viagra from india

  59. Pingback: best medicine for ed

  60. Pingback: sexual dysfunction in men

  61. Pingback: plaquenil 800mg

  62. Pingback: plaquenil online

  63. Pingback: stromectol 12mg

  64. Pingback: ivermectin 3mg tablets price

  65. Pingback: ed pills comparison

  66. Pingback: price of viagra

  67. Pingback: cialis original for sale

  68. Pingback: are there good canadian pharmacies

  69. Pingback: do prescription drugs expire

  70. Pingback: viagra that takes mastercard

  71. Pingback: buy cialis without a prescription

  72. Pingback: what does the keto diet consist of

  73. Pingback: can you buy zithromax online

  74. Pingback: canadian online pharmacy no prescription

  75. Pingback: government funded viagra

  76. Pingback: ivermectin uk coronavirus

  77. Pingback: compare ed drugs

  78. Pingback: plaquenil online

  79. Pingback: how to make homemade cialis

  80. Pingback: prednisone medication

  81. Pingback: prozac or fluoxetine or paxil or paroxetine or zoloft or sertraline or luvox or fluvoxamine

  82. Pingback: does sertraline cause hair loss

  83. Pingback: what kind of drug is lyrica

  84. Pingback: ivermectin lice

  85. Pingback: ivermectin oral 0 8

  86. Pingback: cost of ivermectin lotion

  87. Pingback: pump for ed

  88. Pingback: lexapro vs escitalopram

  89. Pingback: amoxicillin for tooth infection