Liberalizm və dəyərləri

Aygül Pəncəliyeva

Latın dilindən “azad insanlar sinfi” kimi tərcümə olunan liberalizm termin kimi XIV əsrdən mövcud idi. Lakin o, ancaq XIX əsrdən sonra siyasi məna kəsb etməyə başladı. Liberal fikirlər Avropada feodalizmin çöküşü, onun yerinə yaranmış kapitalist cəmiyyətin nəticəsi olaraq, orta sinfin fikir və düşüncələrini özündə əks etdirirdi. Bu fikirlər radikal idi, islahatlar hətta bəzən inqilab tələb edirdi. Liberallar mütləqiyyətçiliyin yerinə konstitusional idarəetmə, təmsili demokratiya tələb edir, dində vicdan, ibadət azadlığı, mülkiyyət hüququ kimi yeni fikirlər səsləndirirdilər.

Sənayeləşmənin Qərb ölkələrinə yayılması isə liberal fikirləri daha da möhkəmləndirdi. Beləliklə də XIX yüzillik, liberalizmin təntənəsi əsrinə çevrildi. Liberalların dəstəklədiyi azad bazar ölkələr arasında ticari əlaqələri genişləndirirdi. XIX əsr İngiltərəsində formalaşmış sənaye kapitalizmi liberal dəyələrlə birgə bir əsr sonra Şimali Amerika, daha sonra isə Şərqi Avropaya yayıldı.

Lakin Asiya, Afrika, Latın Amerikasının İnkişafda Olan ölkələrində vəziyyət daha fərqli idi. Kollektivçilik, cəmiyyəti fərddən daha üstün hesab edən düşüncə tərzi burada sosializm və millətçilik üçün daha əlverişli şərait yaradırdı.

Qərbin siyasi sistemi isə tamamilə liberal fikir və dəyərlərə əsaslanır. Bu fikir və dəyərlər onun siyasi, iqtisadi və sosial həyatına elə nüfuz edib ki, sivilizasiyasının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Qərbin sistemi konstitusiyalı sistemdir, iqtidar sərhədlənmiş, siyasi hakimiyyət açıq seçki yolu ilə əldə edilirdi.

XIX əsrdə liberalizmin xarakterində bəzi dəyişikliklər baş verdi, radikal, inqilabi tərəfləri yoxa çıxır, yalnız mövcud qurumları qoruyub saxlamağa çalışan sistemə çevrilirdi. Bu da müasir liberalları ilkin liberal fikir və dəyərlərə yenidən nəzər salmasına gətirib çıxardı və klassik liberalizmlə yanaşı modern liberalizmi formalaşdırdı. Bəs liberalizmin əsas dəyərləri hansılardır?

Fərd: Feodalizm dövründə insanlara daxil olduqları qurumun üzvləri kimi yanaşılırdı (kənd, ailə, sosial sinif və s). Lakin bazar iqtisadiyyatı feodalizmi əvəz etməyə başlayandan sonra insanlar daha geniş seçimlər və sosial imkanlarla üz-üzə gəldilər və artıq bəlkə də ilk dəfə insan özü, öz seçimi üzərində düşünmə imkanı və cəsarəti əldə etdi. O artıq azad insan idi və kim üçün işləmək, harda yaşamaq haqda fikirləşmək fürsəti əldə etmişdi. Bununla da, fərd anlayışı, fərdin əhəmiyyəti ön plana çıxdı.

Rasional və elmi araşdırmaların ənənəvi dini nəzəriyyələrin yerini alması isə fərdin dünyagörüşünün formalaşmasına kömək etdi, fərdin özünəməxsus və şəxsi xüsusiyyətləri olduğuna inanıldı.

Azadlıq: İlkin liberallara görə azadlıq insanın ən təbii hüququ, mövcudluğunun ən önəmli ehtiyacıdır. Onlar azadlığı insanın bacarıq və qabiliyyətlərinin inkişaf etdirmək, potensialını üzə çıxarmaq üçün yeganə şərt olaraq görürdülər.

Liberalizmdə azadlığın dəyəri barədə fikirlər oxşar olsa da, fərd üçün azadlığın nə olması haqda müxtəlif fikirlər mövcuddur. İngilis tarixçisi İsaiah Berlin “Azadlığın iki anlayışı” adlı əsərində bu fikirləri iki qrupa “neqativ” azadlıq teoriyası və “pozitiv” azadlıq teoriyasına bölür. Klassik liberallar, azadlığın şəxsin sərbəst buraxılması və heç bir müdaxilə olmadan öz istədiyi kimi yaşaması olduğunu hesab edir ki, bu neqativ teoriyadır. Modern liberallar isə pozitiv azadlıq teoriyasına üstünlük verirlər.

Ağıl: Liberalizm bütünlükdə Aydınlanma layihəsinin bir hissəsidir. Aydınlanmanın əsas məqsədi insanları cəhalətdən çıxarıb rasional düşünməyə vadar etməkdir. Bu hərəkat liberalizmə çox təsir etmiş, onun azadlığa və fərdə olan inamını gücləndirmişdi. Rasionalizm həm də liberalların özlərini inkişaf etdirməsi, irəliyə doğru addımlaması demək idi.

Ağıl həm də müzakirə, fikir mübadiləsi zamanı həyati əhəmiyyət daşıyır. İnsanlar iş dünyasında, təbii mənbələri üzərində, dövlətlər təhlükəsizlik və strateji üstünlük uğrunda daimi mübarizədədirlər və bu mübarizənin müharibə ilə nəticələnməməsi ancaq ağlın gücü rasionallıq sayəsində mümkündür. Ümumiyyətlə, liberalizm gücü, təcavüzkarlığı dəstəkləmir və müharibəni ən son addım olaraq görür.

Ədalət: Ədalət hər kəsə “ehtiyacı” olanın verilməsi ilə əlaqəlidir. Liberal ədalət geniş məna daşıyır və müxtəlif sahələrdə bərabərlik inancına əsaslanır. İlk öncə, liberalizm, fərdin bərabərliyini nəzərdə tutur. Liberallar bərabər əxlaqi dəyərlərə, bütün insanların bərabər hüquqlu doğulduqlarına inanırlar.

İkinci olaraq, liberalizm formal bərabərliyə – irq, cins, rəng, inanc, din, sosial bərabərliyə inanır və insanların sosial imtiyazlardan yararlanıb digərlərində üstün olmasına şiddətlə etiraz edirlər. Formal bərabərliyin digər əhəmiyyətli hissəsi hüquqi və siyasi bərabərlikdir. Hüquqi bərabərliyə görə hər kəs qanun qarşısında bərabərdir. Siyasi bərabərlik dedikdə isə “bir şəxs, bir səs; bir səs, bir dəyər” fikri əsas götürülür.

Üçüncü isə, liberallar fürsət bərabəliyinə önəm verirlər. Bütün fərdlərin cəmiyyətdə yüksəlişi və inkişafı üçün bərabər şansları olmalıdır

Liberalizmdə sosial bərabərlik arzuolunan deyil, çünki insanlar bərabər doğulmurlar. Onlar hesab edir ki, hər kəsin öz bacarıq və qabiliyyəti var və bəziləri digərlərindən daha çox işləməyə hazırdır.

Tolerantlıq və fərqlilik

Tolerantlıq anlayışını Fransız yazıçısı Volterin “Dediyin sözlərdən iyrənirəm, amma sənin bu sözləri demək hüququnu ölənə qədər müdafiə edəcəm” fikri ilə daha yaxşı izah etmək olar. Yəni həm etik ideal, həm də sosial qanundur. O, insanların bir-biri ilə necə davranmalı olduğunu göstərən qanunları müəyyənləşdirir. J.S.Mill yazır ki, tolerantlıq cəmiyyətin sağlamlığı və mövcudluğunu təmin edən məcburiyyətdir. Fərqlilik və müxtəlifliksə rəqabət, müzakirə, mübahisə və bunların nəticəsi olaraq sosial inkişafdır.

mm

Hər yayımda təqdim olunan mövzu başlıqlarında müəllifi olduğunuz və ya tərcümə etdiyiniz məqalələri bizim veb-səhifəmizdə yayımlıya bilərsiniz.

80 Responses to Liberalizm və dəyərləri

  1. Pingback: viagra without a doctor prescription

  2. Pingback: viagra 100mg

  3. Pingback: chloroquine phosphate

  4. Pingback: best cialis site

  5. Pingback: generic albuterol inhaler

  6. Pingback: ciprofloxacin mexico

  7. Pingback: cheap viagra 100mg free shipping

  8. Pingback: levitra coupon

  9. Pingback: who has tylenol in stock

  10. Pingback: chloroquine 2020

  11. Pingback: how does viagra work

  12. Pingback: cialis 10mg

  13. Pingback: tadalafil generic

  14. Pingback: ed meds online without doctor prescription

  15. Pingback: hydroxychloroquine cost uk

  16. Pingback: cialis tadalafil 20mg

  17. Pingback: safe place to buy viagra online

  18. Pingback: buy cialis

  19. Pingback: effects of 100 mg viagra

  20. Pingback: generic cialis no doctor's prescription

  21. Pingback: buy cheap viagra online us

  22. Pingback: buy chloroquine phosphate

  23. Pingback: what is the best custom essay writing service

  24. Pingback: essay custom writing

  25. Pingback: education dissertation topics

  26. Pingback: persuasive essay writing help

  27. Pingback: college essay writing service

  28. Pingback: custom research paper writing services

  29. Pingback: can i pay someone to write my paper

  30. Pingback: editing thesis

  31. Pingback: cialis prices

  32. Pingback: modafinil online pharmacy

  33. Pingback: viagra

  34. Pingback: generic cialis india

  35. Pingback: generic cialis (tadalafil) 20mg

  36. Pingback: man on viagra

  37. Pingback: is 150 mg viagra safe

  38. Pingback: cialis coupons

  39. Pingback: viagra before after

  40. Pingback: cialis tadalafil 20 mg

  41. Pingback: generic viagra online

  42. Pingback: cialis or viagra

  43. Pingback: sildenafil coupon

  44. Pingback: tadalafil

  45. Pingback: tadalafil tablets

  46. Pingback: viagra torture

  47. Pingback: via best buy viagra

  48. Pingback: vardenafil dosage

  49. Pingback: how to use cialis

  50. Pingback: viagra overdose

  51. Pingback: levitra 10mg

  52. Pingback: sex with viagra

  53. Pingback: how to get viagra

  54. Pingback: buy custom essay online

  55. Pingback: phd thesis database

  56. Pingback: essay writers

  57. Pingback: cialis for everyday use

  58. Pingback: viagra and the villages

  59. Pingback: is viagra better than cialis

  60. Pingback: teva viagra generic

  61. Pingback: viagra pill cutter

  62. Pingback: viagra pills price

  63. Pingback: mom gives son dads viagra

  64. Pingback: walmart pharmacies viagra discount

  65. Pingback: is cialis better than viagra

  66. Pingback: propionyl l carnitine and viagra

  67. Pingback: comprar viagra online contrabando

  68. Pingback: price of viagra generic

  69. Pingback: price of sildenafil

  70. Pingback: cialis blue pill australia

  71. Pingback: sildenafil for sale

  72. Pingback: sildenafil mexico price

  73. Pingback: tetracycline vs amoxicillin

  74. Pingback: dosage of amoxicillin for cats

  75. Pingback: azithromycin for acne

  76. Pingback: celebrex 200mg cap

  77. Pingback: celebrex and weight loss

  78. Pingback: is keflex a type of penicillin

  79. Pingback: define duloxetine

  80. Pingback: what does cymbalta do