Laçın və Laçınov

Toğrul Maşallı

Əgər internet axtarış sistemində Laçın adını axtarışa versəniz (rus dilində), siz belə bir ifadə ilə rastlaşa bilərsiniz: “xatirəsini əbədiləşdirmək üçün onun adını Laçınovo kəndinə və Laçın stansiyasına veriblər”. Məlumatı dəqiqləşdirsək, görərik ki, qabağımızda dekabrist Evdokim Emelyanoviç Laçınovun adı dayanır. Əlbəttə ki, Laçın stansiyasına, indiki Laçın şəhərinə onun adı verilməyib. Həm soyadını, həm də şəhərin adını birləşdirən bir cəhət var – bu da adın mənasıdır (“şahin” deməkdir).

Emelyan Evdokimoviç Laçınov dekabrist hərəkatın aktiv üzvlərindən deyildi. Cənub cəmiyyətinin axırıncı illərində üzv olaraq (1825-ci ildə, özünün sözlərinə görə isə hətta axırıncı ayında), hansısa aktivlik ilə təşkilatda özünü göstərə bilmədi. Amma başqa dekabristlərin ifadələrinə görə aktivlik göstərmək istəyirdi, lakin vaxtı çatmadı. Buna görə cəzası da müəyyən qədər yüngül idi – hüquqlardan məhrum etmə və Qafqazda fəaliyyət göstərən batalyonlardan birinə sıravi əsgər kimi sürgün.

Laçın və LaçınovMüəyyən qədər ad çıxardığı sahə isə – publisistika idi. Laçınov ölümündən sonra geniş bir publisistik irs qoymuşdu, onların arasında xalqların xasiyyətlərinin və adətlərinin təsviri (həmçinin Cənubi Azərbaycanda yaşayan xalqların da), vilayətlərin statistik və tarixi təsvirlərinə dair (Erivan, Qars və s.), məqalələr və s. İndiki vaxtda bu dekabristin irsi elə də yaxşı tədqiq olunmayıb, hətta bir çox məqalələri uzun müddət ya Qriboyedovun adına, ya da başqa görkəmli ədəbiyyatşünasların adlarına çıxarılırıb.

Ümumiyyətlə, Laçınov publisistika ilə çox tez, hələ 1816-1817-ci illərdə məşğul olmağa başlamışdı. Onu yazmağa məcbur edən faktorlardan biri də demək olar ki, Azərbaycan oldu.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, dekabristi Azərbaycan ilə təkcə adı yox, həmçinin həyatı da birləşdirir. O, burada həyat boyu iki dəfə olub. Və çoxlu dekabristlərdən fərqli olaraq, buraya hələ sürgündən əvvəl, öz istəyi ilə gəlib. Birinci səfəri hələ 1816-ci ildə baş verib. O zaman, onu Moskva kolonna başçıları məktəbinin şagirdi kimi Ermolovun yanına köməkçi kimi ezam etmişdilər. 1816-1817-ci illərdə Ermolov İrana səfirlik ilə getməli idi və ona bir sıra köməkçilər lazım idi. Əvvəlcə Ermolov Laçınovu götürmək istəmirdi, deyirdi ki, “bizə uşaqlar yox, öz işini bilən insanlar lazımdır”[i]. Amma Laçınov ümidini kəsmirdi və öz işini yerinə yetirirdi. Nəticədə, o hətta Ermolovun xoşuna gəldi və o, Laçınovu öz məiyyətindən kənarlaşdırmadı.

Azərbaycanı təsvir edən vacib sənədlərdən biri, məhz Laçınovun tərtib etdiyi “Səfirliyin hərəkət etməsinin gündəliyi”dir. Bu, onun birinci publisistik əsərlərindən biri hesab olunur.

Onların yolu əvvəlcə müasir Gürcüstan və Ermənistan ərazilərindən keçir, bir ay sonra isə onlar Naxçıvana çatırlar. Burada onları Naxçıvan xanı – Kərbəli xan qarşılayır. Gündəlikdə olan Naxçıvanın təsviri Erevanın təsvirindən daha az yer tutur. Müəllifin Naxçıvan haqqında dediyi sözlər:

«Naxçıvan Erevandan xeyli balacadır. Yerləşmə baxımından yaxşıdır, çoxlu bağları var. Şəhərdə 20 sajın hündürlükdə qala var və iki eyni hündürlükdə olan sütunlar ilə darvaza var. Deyilənlərə görə darvaza və qala hələ Tamerlan tərəfindən tikilmişdilər»[ii].

Yeri gəlmişkən, məhz burada müəllifin maraqlı xüsusiyyəti üzə çıxır. Müəllif müxtəlif yerləri təsvir edəndə, mütləq təsvirdə bu regionda yerləşən heykəllər haqqında söhbət açmalıdır. Onun üçün elə də fərqi yoxdur, bu heykəl hündür qala və ya məsciddir, və ya ümumiyyətlə adi divardır. Bu məqam müəllifim tarix ilə maraqlanması ilə bağlıdır. O daima yerli əhali ilə əlaqə qururdu və yerli rəvayətləri öyrənməyə çalışırdı və Azərbaycan, əlbəttə ki, istisna deyildi.

Gündəliyin davamında o, Cənubi Azərbaycan şəhərləri üzrə, Təbrizə qədər olan yolu təsvir edir. Bu təsvirdə xüsusi yeri Ermolovun səfəri zamanı baş verən maraqlı hadisələr tutur. Xüsusən Ermolov öz zabitlərini və yerli xanları bir tuturdu, bu isə yerli xanlar üçün başa düşülməz idi. Laçınov üçün başqa “maraqlı” fakt o idi ki, bura “dözülməz dərəcədə darıxdırıcıdır”. Baxmayaraq ki, dekabrist özü kart oynamağı və ballarda iştirakı sevmirdi, amma hətta onun üçün qəlyandan və bekarçılıqdan ibarət olan yerli əyləncələr də cansıxıcı idi.

Cansıxıcı həyata görə, gündəlikdə əsas yer yerli nəqliyyat koridorlarına ayrılıb. Dekabristin fikrincə burada yollar yaxşı inkişaf edib, xüsusən də böyük sayda körpü (burada o, I Şah Abbasın vaxtında tikilmiş körpüləri təsvir edir) və keçidlər var.

Növbəti səhifələrdə yer tutmuş təsvirlər islam adətləri və qonaq qarşılama adətləri nəzərindən daha maraqlıdır. Farslar və azərbaycanlılar ruslara qarşı hörmət bəsləyirdilər və müəyyən qədər onlar rusların istəklərini yerinə yetirib, işlərinə mane olmurdular.

1817-ci ilin sentyabrın 10-da Laçınov daha iki nəfər ilə birlikdə (Rennenkampf və Voyeykov, gələcəkdə bu ikisi də dekabristlərin işi üzrə keçəcəklər, amma bəraət alacaqlar) Qarabağ yolu üzrə geriyə göndərilmişdilər. Əsas məqsədləri isə bu yolu təsvir etmək idi. Qarabağda yenə də yerli qonaqpərvərlik ilə qarşılaşdılar. Burada onlara yeməyə pul xərcləməyə imkan vermirdilər, bütün günü yedizdirirdilər. Sonra isə onlar Elizavetpol tərəfə, ya da indiki Gəncə tərəfə yönəldilər.

Gəncə haqqında Laçınov belə yazırdı:

«Şəhər böyük deyil, qala müəyyən qədər genişdir və yaxşı qalıb. Elizavetpoldan çıxanda Şamxor qülləsi görünür. Bu qülləni xeyli yüksək olmasına baxmayaraq təəccüblü dərəcədə kiçik qalınlığı var: bünövrəsinin çevrəsi on addımdan çox deyil».

Bu demək olar ki, Şamxor qülləsinin[iii] axırıncı təsvirlərindən biridir, çünki bu qüllə bizim günlərimizə qədər çatmadı (XIX əsrin 40-ci illərdin dağıldı).

Növbəti dəfə Azərbaycana artıq Qafqaza sürgünü zamanı gəlmişdi. Bu dövr ərzində onun artıq buranı normal dərəcədə təsvir etməyə vaxtı çatmadı. Amma Şərqi Türkiyədə yaşayan “tatarlar” haqqında o öz kitabında (“Mənim tövbəm”) və qeydlərində maraqlı məlumatlar qoydu (yalnız Sovet dövründə çap edilmişdi).

Bununla birlikdə, o inkişafa öz töhfəsini Erevan vilayətinin, Qazax distansiyanın və Naxçıvanın müəyyən regionları və burada yaşayan əhalinin təsviri ilə verdi. Buna görə, azərbaycanlıların XIX əsrdə həyat və məişəti nəzəri nöqtəsindən bu müəllifin tədqiqi bizim elə də uzaq olmayan əcdadlarımız haqqında məlumatlarımızı genişləndirə bilər.


[i] Дневники и записки Е. Е. Лачинова. Ч. 1 // Декабристы об Армении и Закавказье (Сборник документов и материалов) / Под ред. М. Г. Нерсисяна. — Ереван: АН Армянской ССР, 1985.

[ii] Лачинов Е.Е. Дневник следования посольства. М.Г. Нерсисян. Из истории русско-армянских отношений. Ереван, 1956.

[iii] Şamxor minarəsi haqqında daha ətraflı burada http://www.anl.az/down/meqale/kaspi/2012/yanvar/224606.htm

mm

Hər yayımda təqdim olunan mövzu başlıqlarında müəllifi olduğunuz və ya tərcümə etdiyiniz məqalələri bizim veb-səhifəmizdə yayımlıya bilərsiniz.

87 Responses to Laçın və Laçınov

  1. Pingback: viagra without a doctor prescription

  2. Pingback: chloroquine phosphate

  3. Pingback: best cialis site

  4. Pingback: doctor7online.com

  5. Pingback: ventolin inhaler

  6. Pingback: cipro without a doctor prescription

  7. Pingback: viagra for sale without dr prescription india

  8. Pingback: buying generic cialis online safe

  9. Pingback: over the counter viagra

  10. Pingback: can you buy naltrexone over the counter

  11. Pingback: how to use viagra for first time

  12. Pingback: tylenol stock price

  13. Pingback: chloroquine uk pharmacy

  14. Pingback: safe viagra on the web

  15. Pingback: cialis ed

  16. Pingback: who makes lumigan eye drops

  17. Pingback: ed meds online without doctor prescription

  18. Pingback: canada pharmacy discounted viagra 100

  19. Pingback: buy hydroxychloroquine online

  20. Pingback: the help by kathryn stockett essay

  21. Pingback: professional custom essays

  22. Pingback: dissertations and theses

  23. Pingback: essay writers service

  24. Pingback: essay help online chat

  25. Pingback: write my paper college

  26. Pingback: help with writing research papers

  27. Pingback: phd thesis proposal

  28. Pingback: help me write a thesis statement for free

  29. Pingback: cialis vs viagra canadian pharmacy

  30. Pingback: dissertation guidelines

  31. Pingback: thesis titles

  32. Pingback: help with papers

  33. Pingback: cialis tablets australia

  34. Pingback: tadalafil tablets 20 mg

  35. Pingback: metformin otc

  36. Pingback: finasteride and propecia

  37. Pingback: propecia pill

  38. Pingback: ed drug prices

  39. Pingback: Tetracycline

  40. Pingback: viagra canadian pharmacy vipps approved

  41. Pingback: buy cialis online best price

  42. Pingback: prescription drug lisinopril

  43. Pingback: buy cialis

  44. Pingback: find cheap cialis online

  45. Pingback: can i take l arginine with cialis

  46. Pingback: buy cialis online best price

  47. Pingback: buy cialis online generic

  48. Pingback: buy cialis 36 hour online

  49. Pingback: buy cialis united kingdom

  50. Pingback: ed drugs list

  51. Pingback: cheap valtrex online

  52. Pingback: men's ed pills

  53. Pingback: viagra without a doctor prescription usa

  54. Pingback: best natural cure for ed

  55. Pingback: cost of ivermectin medicine

  56. Pingback: plaquenil buy

  57. Pingback: stromectol online pharmacy

  58. Pingback: stromectol 3 mg dosage

  59. Pingback: ed online pharmacy

  60. Pingback: buy prescription drugs from canada

  61. Pingback: online doctor prescription for viagra

  62. Pingback: cialis soft tablet

  63. Pingback: cialis without a doctor prescription reddit

  64. Pingback: Super P-Force

  65. Pingback: viagra tablets

  66. Pingback: not losing weight on keto

  67. Pingback: generic zithromax india

  68. Pingback: zithromax generic price

  69. Pingback: viagra 100 mg

  70. Pingback: ivermectin over the counter

  71. Pingback: canadian online drugstore

  72. Pingback: generic hydroxychloroquine

  73. Pingback: cialis no consultation

  74. Pingback: cialis 20mg usa

  75. Pingback: cost of prednisone 5mg tablets

  76. Pingback: prilosec wiki

  77. Pingback: 25 mg quetiapine

  78. Pingback: pills from canada

  79. Pingback: recommended canadian online pharmacies

  80. Pingback: cost of ivermectin pill

  81. Pingback: buy ivermectin

  82. Pingback: lipitor package insert

  83. Pingback: canadian drugs

  84. Pingback: levitra without a doctor prescription

  85. Pingback: treatment for erectile dysfunction

  86. Pingback: 1

  87. Pingback: amoxil de 500 mg