Gender nədir?

Aynur ZƏRRİNTAC

Doğuluş etibarilə, bioloji cinsdən fərqli olaraq, qadın və ya kişinin sosial və mədəni cəhətdən tanınması, cəmiyyətlərin bu iki cinsi bir-birindən ayıra bilmə tərzi, onlara verdiyi ictimai rolları dərk edə bilmək üçün istifadə etdikləri bir cins məhfumu da var – Gender və ya ictimai cins.

Qadın – kişi olaraq fərdlərin cəmiyyətdə tutduqları yerlər, məsuliyyətləri, rolları yaşadıqları toplumum pxisologiyasına, həyat şəraitinə görə təyin olunur. Bunu aşağıda qruplaşdırdığımız görüşlər əsasında belə izah edə bilərik:

  1. Birinci düşüncə tərzi təbii və ya şüuraltı adlandıracağımız görüşdür. Doğuluşuna görə cinslər arası fərq insanların bioloji cinsindən qaynaqlanır və qadın-kişi adlanır. Bu zaman cəmiyyətdə iş bölgüsü aparılarkən bioloji cinsinə görə qadın və ya kişi fiziki baxımdan rollarını ağırlıq dərəcəsi əsasında alırlar. Bu şüuraltında kök salaraq formalaşan bir düşüncədir. Bu zaman fiziki gücünə görə qüvvətli sayılan kişilər əsasın evin xaricindəki işlər, zəif və zərif sayılan qadınlar isə evin daxili işlərinə məsul olurlar.
  2. İkinci düşüncə tərzi isə proqressiv və ya inkişaf edən düşüncə tərzidir. Burada insanın bioloji cinsindən asılı olmayaraq, sosial cinsi daha əsas götürülür. Müasir dövürdə texnologiyanın inkiaf etdiyi bir zamanda bioloji cinsi ikinci plana keçirən sosial cins qadın-kişi fərqliliyi etmədən fərdlərin bilik və bacarıqlarına üstünlük verir.

Britaniyalı sosioloq, feminist yazar Ann Oakley öz araşdırmalarında ictimai fikrin də əslində cinsləşməyə böyük təsir etdiyini görtərir. O, ailə və məktəb vaxtı uşaqlar arasında cinsi fərqliliklərin necə edidliyini öz araşdırdığı nümunələrdə belə izah edir: “İki cins doğulduğu andan etibarən, əvvəlcə fərqli rəngli geyimlərlə geydirilir (oğlan uşaqları göy, qız uşaqları qırmızı), daha sonra onlara fərqli oyuncaqlar alınır (oğlanlara arabalar, kiçik əsgərlər, silahlar, qızlara gəlincik), fərqli məktəbləri seçmələrinə istiqamətləndirilir (məs. Oğlanlar daha çox texniki və təbiət fənləri, qızlar isə sosial elmlər və ədəbiyyat).  Bu yetkinləşdikcə bioloji cins olaraq insana tez-tez kim olduğunu xatırladır. Ancaq bu cür nümunələr onların sosiallaşmasında və cəmiyyətdə fərd olaraq, kim olacağında heç bir rol oynamır…”

gender nədirFransız maarifçisi Jan Jak Russonun “Emile” əsərində insanın necə tərbiyə olunmasına diqqət çəkərsək, Russonun da tərbiyəyə boloji cins kimi yanaşdığını görərik.  Russo tərbiyə etdiyi insanı “Emile”nin fiziki baxımdan güclü, sakit, xaraktercə dözümlü kişi kimi formalaşması üçün müxtəlif həyat nümunələri üzərində öz metodunu izah edir. Sonradan kişinin bioloji tamamlayıcı olan qadın – Sophienin ev və məişət işlərilə məşğul olan, sakit, həlim xarakterli, yığıcıl, az danışan bir qadın kimi tərbiyə olunmasının vacibliyini qeyd edir. Russo əsərində əsas diqqəti kişi üzərində qursa da, rolların sosial paylaşımı zamanı onlar haqqında bu cür ifadə verir:

Qadın kişiyə nisbətən daha diqqətlidir. Qadın isə hamıilə danışdığı anda həm də evin içərisində baş verənləri izləyə bilir, digərlərinin də nə danışdıqlarını özlüyündə yəqinləşdirmə gücünə malikdir. Siz süfrə arxasında əyləşərkən ev sahibi kişinin qonaqlarla bərabər danışarkən, həm də yediyini görürsüz. Qadın isə süfrə arxasında hər kəsə qulluq edər. Ancaq siz onun ziyafət sonunda heç nə yemədiyini zənn edəcəksiniz. Əslində isə o da qonaqlarla bərabər yemyini yemişdir. Kişi qonaqları qarşılayarkən diqqəti salamlaşdığı insanda olur…”

1968-ci ildə amerikalı psixoanalitik Robert Stolber  özünün cinslər üzrə apardığı araşdırmalarından bəhs edən “Seks və Gender” kitabında ilk dəfə olaraq, bioloji cinsi “seks”, sosial cinsi isə “gender” adlandırır.

Qadını gender olaraq, cəmiyyətdə hüquqlarının pozulduğunu iddia edən feminist hərəkatlar Simon de Beauvoirın “İkinci cins” adlı kitabını əsas götürərək, qadınların kişi fərdi kimi cəmiyyətin bir hissəsi olduğunu, qadınlara qarşı hər cür ayrı-seçkiliyə son qoyulmasını tələb edirlər. “İctimai cinsin Cəmiyyət üçün əhəmiyyəti nədir?” sualı ilə üzləşirik. Simon de Beauvoir qeyd edir: “Qadın doğulmur, qadın olunur”. Feminist əsaslandırmalara görə, cəmiyyətdəki davranışlarına, fəaliyyətlərə görə insanların cins fərqliliyinə deyil, kimin daha çox bilikli olub-olmadığına, işin uğurlu yerinə yetirilmə göstəricisinə baxmaq lazımdır. Bu zaman insanın ictimai cinsi bacarıqlarının üstünlüklərinə görə öndə olacaqdır.

Məsələn, feministlər Parsonsun ailə haqqındakı fikrinə qarşı çıxırdılar. Parsons əsaslandırma verirdi ki, qadın və kişi özlərinin cinsi rollarına uyğun davranar və hər biri öz vəzifəsini yerinə yetirərsə, bu zaman tərəflər bir-birini tamamlayaraq ailəni təşkil edərlər. Feministlər isə, bu fikrə qarşı çıxaraq, ailə daxilindəki kişi idarəçiliyinin üstünlük təşkil etdiyi bir ortamda qadının sadəcə əmrə tabe olan tərəf kimi, dörd divar arasına qısılıb qalan, hüquqlarından istifadə edə bilməyən psixoloji təcavüzə məruz qalmış bir şəxs olduğunu vurğulayarlar.

Cəmiyyətdə sosial cinsin rolu mövzusunda araşdırmalara başlayan feministlər sosial həyatın müxtəlif sahələrinə təsir göstərməyə başladılar. Ancaq onların fəaliyyətləri bütün sahələrə bərabər təsir etmirdi.  Feminist nəzərləri ilə araşdırılan bədən və cins, şəxsiyyət və fərqlilik, vizual və mədəni sosial mövzular daha çox effektiv olmuş, yenidən canlanmağa başlamışdır. Feminist araşdırmalar və fəaliyyətlər həm də sağlamlıq, ailə daxili sosial vəziyyət, iş və əmək, cəza, təhsil, mediya kimi sahələrin də dirçəlməsinə təsir etmişdir. Sosiologiyanın feministlər üçün çətin və təsirsiz qalan sahələri daha çox sosial siniflər və təbəqələşmə, siyasət sosiologiyası və sosial qaydalardır.

İstifadə olunmu ədəbiyyat:

  1. “Toplumsal Cinsiyyet Sosyolojisi” – Anadolu Universitesi
  2. “Emile” – Jan Jak Russo
mm

Hər yayımda təqdim olunan mövzu başlıqlarında müəllifi olduğunuz və ya tərcümə etdiyiniz məqalələri bizim veb-səhifəmizdə yayımlıya bilərsiniz.

Sosial Media da Paylaşaq