Feminizm. Tarixi baxış

Aynur Zərrintac

Qadın və qadınlıq

Güclünün zəif üzərindəki hakimiyyətini cinslər üzərində açıqlasaq kişilərin qadınlar üzərində qurduğu hegemonluğu da qeyd etməli olacağıq. Qadın sosial varlıq olaraq qadın, bioloji varlıq kimi isə dişi kimi tərif olunur. Sosial normlar və strukturanın nəticəsi olaraq cəmiyyətdə kişidən bir pillə aşağıda duran qadın əslində bərabər haqları paylaşacağı halda təzyiqlərə məruz qalır.

Və bütün bunlara qarşı kökləri XVIII əsrə qədər gedən bir hərəkat – feminizm mübarizə aparır. Hədəfi qadının cəmiyyətdə rolunu və haqqlarını müdafiə etmək olan bu yarandığı gündən günümüzə qədər fərqli formalarda mübarizə aparmışdır. Feminizm sözü latın dilində “qadın” mənasını verən “femine” sözündən əmələ gəlmişdir. Hərəkat 1837-ci ildə fransız dilində, 1890-cı ildə isə womanism (qadınçılıq) adı ilə ingilis dilində istifadə olunmağa başlamışdır. Feminizmin nə olduğunu başa düşmək üçün qadın-kişi münasibətlərinin tarixini, ilkin dövrlərdən günümüzə qədər keçdiyi mərhələləri araşdırmaq lazımdır.

Qədim dövr – Ana xaqan

Tarixin Alt paleolit (qədim daş dövründə) insanların ilk məşğuliyyətləri ovçuluq və yığıcılıq idi. Arxeoloji araşdırmalar nəticəsində əldə olunan məlumata görə, mağarada yığıcılıqla məşğul olan qadınlar vaxtaşırı ova da gedirdilər. Paleolitin Eneolitə keçdiyi dövrdə oturaq həyat insanları köçərilikdən ayırıb bir ərazidə məskunlaşmağa sövq etdi. Həyat tərzində ovçuluğun yerini əkinçilik aldı və bu daha çox qadınların öhdəsinə düşən iş idi. Dənli bitkilərlə tanışlıq, əkin, buğdanın yığılaraq üyüdülməsi və bu ənənənin yeni nəslə öyrədilməsi qadınların sosial həyatda yükünü artırmaqla yanaşı, vəzifəsini də üst səviyyəyə qaldırırdı. Artıq kişi ilə müqayisədə, qadın üstünlük qazanmışdı. Ana xaqanlığı (matriarxal) dövr kimi tanınan bu zaman kəsimində qadının üstünlüyü dini zəmində də, heykəllərin qadın formasında düzəldilməsinə, qadın ilahələrin yaranmasına səbəb olurdu. Matriarxal dövründə ümumi bir qadın inancı mövcud idi.

Amma əkinçiliyin inkişafı nəticəsində toxa, xışa keçid və heyvandarlıq tədricən qadının sosial gücünü kişiyə ötürməsinə səbəb oldu. Tamamilə oturaq həyata keçid isə qadınların bu günə qədər mübarizə apardıqları sosial güclərinin itirilməsinə gətirib çıxardı. Artıq bir-birini əvəzləyən tarixi keçidlər ərəfəsində həm quldarlıq, həm feodalizm qadını insan kimi həyatdan silmiş, onu sadəcə kişinin canlı əşyası, şəxsi mülki statusunda saxlamışdı. Qədim Misir Firon ailəsinə və məbəddə çalışan qadınlara azadlıq, Qədim Yunanıstan isə ailə daxilində qadına hörməti təmin edirdisə, bu qadının tam azad olması anlamına gəlmirdi. Babil, Şumer, Roma, Çində qadınların vəziyyəti daha ağır idi. Dini inanclar və mifologiya da sosial həyatda kişinin önəmini artır və cəmiyyətdə qadınlara münasibəti pisləşdirirdi.

Qadın Orta əsrlərdən XIX əsrə doğru

Xristianlığın meydana gəldiyi ilk dövrlərdə qadının sosial statusu kişi ilə bərabər tutulurdu. Orta əsrlərin başlanğıcından təqribən VII əsrə qədər xristianlığı qəbul etmiş cəmiyyətlərdə ictimai qaydalar hələ formalaşmadığından bu qadın-kişi bərabərliyinin bərqərar olmasına səbəb olmuşdu. XIII əsrə qədər qadınlar həm şəxsi rifahın nizamlanması, həm də iş həyatlarında müstəqil idilər. Manifakturalarda əsasən aparıcı işçi qüvvəsini təşkil edən qadınlar XIII əsrin sonlarında onlara qarşı aparılan “islahat”ların nəticəsində məhkəmədə şahidlik etmə hüququndan məhrum edildilər, işlərini vəkillə görmək məcburiyyəti qarşısında qaldılar. Qadınlara qarşı ən ağır dönəm isə kilsənin hegemonluğu ərəfəsində minlərlə qadının cadugərlik etmə ittihamıyla yandırılması ərəfəsi idi. Fransalı Janna D`arkın döyüş fəaliyyətlərinə heç baxılmadan belə, Orleanın mərkəzində cadugərlikdə  ittiham olunaraq yandırılması buna bir nümunədir. Şərqdə də Orta Əsr qadınının vəziyyəti eyni idi.

Qadınlara qarşı haqsızlığa görə ilkin təşkilatlanma

Gender olaraq qadınlar sosial həyatda o qədər görünməz olmuşdular ki, elmdə, incəsənətdə heç bir qadın adına təsadüf etmək olmurdu. Bu bütün qadınların evə qapanması mənasına gəlmir. Əksinə, yaradıcılıqla məşğul olan yetərincə qadın vardı. Ancaq cəmiyyət onları qadın kimliklərinə görə qəbul etmirdi. Bu səbəbdən qadınlar ya ərlərinin, qardaşlarının adı ilə öz işlərini nümayiş etdiriridilər, ya da özləri görünmədən kişi adları ilə fəaliyyət göstərirdilər. XVI əsrin sonu-XVII əsrin əvvəlləri qadın etirazlarının başlama dövrü kimi eyd olunur. Avropalı tarixçilər bu dövrü “cinslərin döyüşü” adlandırır.

Bu cür etirazlardan biri XVII əsr İngiltərəsində kilsəyə bağlılığı olmayan qadınların sinyorların himayəsində qalmaqdan etiraz etmələri səbəbilə onlara kişilərlə eyni hüquqların tanınması tələbi idi. Elit təbəqəyə məxsus qadınların da öz aralarında klublar təşkil edir, yığışdıqları salonlarda mövzu müzakirələrinə qoşulurdular. Fransa İnqilabında da qadınların kişilərlə bərabər aktivlik göstərdiyini qeyd etmək lazımdır. Qadınlara qarşı edilən cinsi, fiziki, hüquqi zorakılıqlara qarşı tədricən bir araya gələn qadınlar hərəkatlar, nümayişlər təşkil edir, öz hüquqlarını tələb edirdilər. Sırf qadın haqlarını müdafiə etdiyinə görə, feminizm kimi tanınan hərəkat artıq irəlilədikcə böyüyür, ideoloji baxımdan müdafiə etdiyi hüquqlara görə də şaxələnməyə başlayırdı.

XIX əsrdə qadın kimdir?

XIX əsr ticarət kapitalizmindən sənaye kapitalizminə keçid qadının sosial statusuna təsir etdi. Sosioloqların “kişinin şəxsiyyətini tamamlayan varlıq” kimi göstərdikləri XIX əsr qadını Sənaye inqilabı nəticəsində iş tapma haqqı qazanmışdısa belə, yenə fabriklərdə ən ağır işlər qadına həvalə olunur, əmək haqqı aşağı məbləğlə hesablanır, göstəriciləri yüksək olsa belə, qadın keyfiyyətsiz işçi hesab olunurdu. Bu dövrdə ABŞ-da qadının statusu tamamilə fərqlənirdi. Onlar məhkəmələrdə hakimlik edə bilir, qərarlar çıxarırdılar.

1970, London
1970, London

XX əsr: Qadın, yoxsa …

XX əsrin iki ən böyük hadisəsində – I və II Dünya Müharibəsində kişilərlə çiyin-çiyinə mübarizə aparan qadınlar bu iki zaman aralığında 21 ölkədə öz hüquqlarının tanınmasına nail oldular. Arxa cəbhədə silah istehsalından tutmuş sosial təminata qədər aktiv olan qadınlar ön cəbhədə də əməliyyatlarda, döyüşlərdə iştirak edir, tibbi cəhətdən ehtiyacları təmin edirdilər.

XX əsr daha çox qadınların yavaş-yavaş əsrlər boyu boyunlarına dolanan zənciri qırmaları kimi analiz olunur. Burada liberal, kommunist, sosialist ideyaların təzahürü qadınların nüfuzuna təsir edir, daha aktiv qadınların feminizm hərəkatları daxilində işçi, ailə, evdarlıq və s. hüquqlarını qəbul etmələri izah edilir. Məhz feminizmin də fəallaşdığı və şaxələnməyə başlayaraq, maraqlarının müxtəlifləşdiyi vaxt XX əsr qadının öhdəsinə düşür.

Şərqdə qadınlar

Bütün sadalanan bu dövrlər ərzində isə Şərqdə qadınlar heç bir sosial status marağında olmadan həyatlarını yaşamaqda davam edirdilər. Xəlifələrin hərəmxanalarında döyüşlərdən qənimət kimi ələ keçirilən cariyələr canlı əşya kimi saxlanılır, əsasən, ağalarının seksual istəklərini təmin etmək üçün eyş-işrət məclislərində istifadə olunurdular. Xanədanlıq daxilində şahın anası qadınlar üzərində hakimlik hüququna malik idi. Günümüzdə Əfqanıstan, İran kimi ölkələrdə neçə-neçə qadının təhsil, incəsənət uğrunda həlak olduğunu müşahidə etmişik. Ancaq bu qloballaşma nəticəsində şərqin Qərb feminist proseslərini izləməsinə mane olmur.

Əsas QaynaqSevim, Ayşe. Feminizm. İstanbul: İnsan Yayınları, 2005.

mm

Hər yayımda təqdim olunan mövzu başlıqlarında müəllifi olduğunuz və ya tərcümə etdiyiniz məqalələri bizim veb-səhifəmizdə yayımlıya bilərsiniz.

Sosial Media da Paylaşaq