Dilin insan psixologiyasına təsiri

Nicat Kazımov

Strasbourg Universiteti Hüquq fakültəsi

İnsan yaradılışın ilk günündən fərdlər arasında anlaşma yaratmaq üçün jestlər və mimikalar vasitəsi ilə ünsiyyət qururdular. Bu jestlərlə birlikdə qırıq-qırıq səslər adət halını aldıqdan sonra həmin cəmiyyətin ilkin dil xüsusiyyətləri meydana çıxırdı. Daha sonra formalaşaraq səslər sözlərlə əvəz olunur və danışıq formaları yaranırdı. Dil təkamülünün nəticəsində bu gün dünyada 7000-ə yaxın dil var. Bir dilin yaşanılması üçün yüz min nəfərin bu dildə danışması lazımdır.

Başıma gələn bir əhvalatı da sizə nəql etmək istərdim. Ali və Nino kitab mağazasında kitab seçərkən, bir dəstə televiziya işçisi məni kameraya çəkir və məni yarışmaya salır. Hər suala görə 1 kitab qazanırdım. Bu suallardan biri belə idi: ” Dünyada ən çox hansı dildə danışırlar?!”. Beynəlxalq dil olduğu üçün ingilis dili demək istəsəm də, əhalisinin sayına görə çin dilini dedim və cavab doğru çıxdı. Çin dili ən çox danışılan dil olmasına baxmayaraq, bu gün beynəlxalq dil ingilis dilidir. Buna səbəb isə Amerikanın və İngiltərənin  dövlətlər arasında böyük nüfuza malik olması idi.

I Dünya müharibəsi yekunlaşdıqda , sülh konfransları fransız dili ingilis dili ilə əvəz olundu. Həmin tarixdən bəri ingilis dilini öyrənməyə maraq və məcburiyyət yarandı. Hal-hazırda beynəlxalq dillər: ingilis dili, ispan dili, ərəb dili, rus dili, fransız dili, alman dili, portuqal dili.

Hər dilin öz linqvistikası və  psixolinqvistikası mövcuddur.  İnsan təfəkkürünə və fəliyyətinə təsirini psixolinqvistika öyrənir. Azərbaycan Sovet imperiyası təhsilini gördüyündən, rus dili ikinci rolu oynayır. Əfsuslar olsun ki, Azərbaycan cəmiyyətinin əksəriyyəti bu şansı düzgün dəyərləndirməyi bacarmır.

Rus dilindən “qeyri-adilik” və “səviyyə” təsiri bağışlanması üçün danışılır və filmləri rus dili ilə seyr etmək üçün öyrənilir. Ancaq,  bu dili bilən şəxs, rus ədəbiyyatını, tarixini mənimsəyə bilər. Bir qayda olaraq, dil dünya haqqında təsəvvür yaradan təbii intellektual sistemdir. Azərbaycan ədəbiyyatında qıtlıq dövrü yaşanmasında rus dilini bilən şəxslər də uzaqlıq göstərir.

Cəmiyyətimizdə ingilis dilini bilənlər də günü-gündən çoxalır.  Ancaq, ingilis dili işə girmək üçün öyrənməklə kifayətlənilir. Əgər bir dili bunun üçün öyrənirlərsə, bu həmin insanın intellektual səviyyəsini deyil, onun avamlığının göstəricisidir. İstənilən yad bir dil, yeni aləmin, yeni dünyaların kəşfi deməkdir.

Əgər bir dili dərindən öyrənib, həmin dilin xalqına mənsub olan bir bədii əsər oxunulmursa, bu dili bilmək demək deyil, sadəcə kortəbii yanaşma tərzidir.

Dilin insan psixologiyasına təsiri…

 İki ildir Fransada yaşayıram. İlk ilimi Korsikada oxudum. Orada tək Azərbaycanlı mən idim. Buna görə fransız dilini mənimsəməklə yanaşı, korsikan dilinə də yiyələndim. Zaman keçdikcə dil beyində oturuşmağa başlayır və istər-istəməz bu dildə fikirləşməyə başlayırsan.

Fransızca danışanda sanki, başqa bir insan oluram. Səs tonum dəyişir, azərbaycanlı tərzi fikirlər yox olur. Digər dillərdə də həmçinin belədir. Bunu Strasbourga gəldikdən sonra başa düşdüm. Azərbaycanlılarla Fransızca danışanda və daha sonra öz dilimə dönəndə, iki insan arasındakı fərqi dərk etdim və bunun sırf psixologiya ilə əlaqəsi olduğunu başa düşdüm.

Fransız cəmiyyətində agressiv danışan birini görmədiyimdən və heçkimlə hirslə danışmadığımdan bu dildə də agressiv ola bilmərəm. Ancaq,  Azərbaycan cəmiyyətində: metroda, avtobusda, küçədə icimai stress olduğundan bu dildə əsəblə, hirslə danışmaq çox asandır.

Demək:

İnsanların yaşama tərzi, dil psixologiyasına təsir edir.

Çalışaq dünyalarımızı çoxaldaq…

mm

Hər yayımda təqdim olunan mövzu başlıqlarında müəllifi olduğunuz və ya tərcümə etdiyiniz məqalələri bizim veb-səhifəmizdə yayımlıya bilərsiniz.

Sosial Media da Paylaşaq