Azərbaycanlılar pulları əsasən ərzağa, tütünə və alkoqola sərf edirlər

Toğrul Vəliyev

Hər bir iqtisadiyyatın əsasını kütləvi istehlak malları təşkil edir. Demək olar ki, məhz onların vasitəsilə bütün çətin iqtisadi proseslər qurulur. Onların vasitəsilə bütün müasir iqtisadi proseslər və əhalinin həyat səviyyəsi təsvir olunur. Bu göstəricilər bütün böhranlara nisbətdə çox zəifdirlər.

Məhz bu səbəbə görə, dünyada ümumi xərclərə bu və ya digər kütləvi istehlak mallarının xərcləri nisbətini müəyyənləşdirən bir sıra reytinq və göstəricilər mövcuddur. Məsələn, ümumi xərclərin 25%-ini ərzaq malları təşkil etməlidir, 10-15% təhsil və s. Adətən belə tipli göstəricilərin əsası kimi hansısa inkişaf etmiş ölkənin göstəricisi götürülür. Azərbaycan adətən belə reytinqlərdə ya ümumiyyətlə daxil olmur, ya da birinci yerdən çox uzaq olur. Amma bu dəfə bizim üçün “günəş altında yer” tapıldı, biz hətta birinci yeri tutduq.

Bu hadisə isə bizim üçün heç də yaxşı bir halda baş vermədi. Adətən biz deyirik ki, bu reytinqdə və ya başqasında biz birinci yeri tutmuşuq. Amma burada olan birinci yer heç də fərəhləndirici deyil. Belə ki, bu yaxınlarda çap olunan reytinqlərdən birində (bu reytinq ümumi ailə xərclərində ərzaq xərclərinin nisbəti üzrə tərtib olunmuşdur) göstərildi ki, bütün ölkələr arasında birinci yerləri Kamerun və… Azərbaycan tutur. Bizdə bütün xərclərin 46,9% orta hesabla ərzağa xərclənir. Ən maraqlısı odur ki, Kamerunda olan göstərici 46,8%-dir və yalnız bu iki ölkə 45% göstərici həddini keçə biliblər.

Tədqiqatın müəlliflərinin özləri belə bir nəticədən sonra çaşbaş qalıblar. Onlarda sual yarandı, Kamerun daima aclıq təhlükəsi altında yaşayan ölkədir və burada ərzaq mallarına xərclərin belə yüksək səviyyəsini sadəliklə izah etmək olar. Amma Azərbaycan bu tipli ölkələr qrupuna heç aidiyyatı da yoxdur. Hətta Azərbaycan aclıq təhlükəsi çox aşağı olan ölkələr sırasına daxildir. Bunun isə izahı sadəcə ərzaq malların bahalaşması ola bilər (eyni zamanda məvaciblərin qaldırılmaması). Göstəricilərə baxaraq, görmək olar ki, sadəcə 2011-ci ildə ərzaq malların qiymətləri orta hesabla 24% artıb. 2012-ci ilin göstəricilərinə nəzər yetirsək, orada  bundan da yüksək artım olduğunu müşahidə edə bilərik. Faktiki olaraq azərbaycanlıların “yemək sevgisinin” əsas səbəbi də elə bundadır.

Eyni zamanda bahalaşmanı bilavasitə ifadə edən göstərici kimi, istehlakın azalmasını göstərmək olar. İstehlakın azalması hətta 2013-cü ilin ilk aylarından müşahidə olunur. Belə ki, Dövlət Gömrük Komitəsinin statistikasına görə, 2013-cü ildə ərzaq mallarının idxalı 9,6% azalıb. Dəyər göstəricisi isə 138 mln. təşkil edib. Bu isə 2012-ci il ilə nisbətdə 20% azalma deməkdir. Əlbəttə, bir tərəfdən yaxşıdır. İlk təəssürat elə ola bilər ki, nəhayət dövlət tərəfindən ərzaq təhlükəsizliyini təmin etmək üçün hansısa addımlar edilib. Hətta bir neçə sahəni də göstərmək olar: ət (-3%), kərə yağı (-61%), bitki yağı (-66,5%) və s.

Amma nəzərə alsaq ki, bu azalma eyni zamanda Azərbaycanda ət və ya yağ istehsalı üzrə fabrikin və ya iri müəssisənin açılışı nəticəsində baş verməyib, eyni zamanda Azərbaycanda kütləvi heyvan kəsilmə halları da qeydə alınmayıb və əhali sayının kəskin azalması da müşahidə olunmayıb, bu zaman elə alınır ki, sadəcə istehlak azalıb. Çünki qiymətlərin bahalaşması insanları öz istehlak xərclərini azaltmağa vadar edir (dana ətini toyuq əti ilə əvəz edirlər və s.).

Başqa ərzaq malları üzrə göstəricilər isə bu faktorun təsdiqi sayıla bilər. Məsələn, buğdanın idxalı 2,7%, buğda ununun idxalı isə 25 dəfə (!) artıb. Yəni, elə alınır ki, ən maksimal səviyyədə istehlak olan  başqa mallar ilə əvəz edilməsi mümkün olmayan mallar üzrə idxal əksinə artıb. Bu daha bir dəfə dövlət tərəfindən həyata keçirilən “uğurlu” aqrar siyasətin  nəticəsini göstərir. Çünki tarlaların çoxunda buğda səpinlərinin həyata keçirilməsinə baxmayaraq, biz buğdanı Azərbaycana idxal etməyə məcburuq.

Kütləvi istehlak malları arasında aktiv satılan və ağla sığmayan dərəcədə mənfəət gətirən isə tütün və tütün mallarıdır. Maraqlıdır ki, tütün üzrə idxal göstəriciləri artıb. 2013-cü ilin birinci aylarında bu göstərici 23,5% yüksəlib.

Yeri gəlmişkən, keçən həftə KİV-lərdə tütün ilə bağlı maraqlı məlumatlar yerləşdirilmişdi. Məlum oldu ki, tütün məhsulların günlük dövriyyəsi 2 mln. manat təşkil edir. Belə saysaq, ildə 730-750 mln. manat təşkil edəcək. Həmçinin buna qəlyan və başqa spesifik tütün məhsulları əlavə etsək, hardasa ilə 800 mln. manat alınacaq. Qeyri-leqal bazarı və başqa sahələri əlavə etsək, artıq bu rəqəmi 1 mlrd-a çatdıra bilərik.

Belə templər ilə alkoqol içkilərinin bazarı da artır. Buna Azərbaycanın müsəlman ölkəsi olmağı heç bir maniyyəçilik törədmir. Ekspertlərin dediyinə görə, bir insana alkoqol içkilərin alınması üçün orta hesabla ildə 500-1000 manat xərc düşür. Bunun ümumi həcmi isə 0,5-1 mlrd. arası təşkil edir.

Beləliklə, Azərbaycanlılar əsasən ərzaq, tütün və alkoqol içkilərə pulları xərcləyirlər. Arada isə təhsil, səhiyyə, inkişaf qalır. Bunlara artıq heç bir pul çatmır. Belə göstəricilərdən sonra nəyə görə Azərbaycanda təhsil geridə qalıb sualını verməyə ehtiyac yaranmır.

Eyni zamanda Mədəniyyət Nazirliyi Azərbaycan – “yemək sevənlər” ölkəsi tipli turistik video çarx hazırlayıb dünya üzrə göstərməyə başlayıbdır…

mm

Hər yayımda təqdim olunan mövzu başlıqlarında müəllifi olduğunuz və ya tərcümə etdiyiniz məqalələri bizim veb-səhifəmizdə yayımlıya bilərsiniz.

Sosial Media da Paylaşaq