Avropa İttifaqının şərq qonşuluğunda çətinliyi nədədir?

Mərkəzi və Şərqi Avropa

Şərqi və Mərkəzi Avropada sovet rejimlərinin çökməsindən sonra Avropa İttifaqı region ölkələrinin demokratikləşməsində əsas çəkici güc olmuşdur. 2004 və 2007-ci illərdə Avropa İttifaqının Şərqi Avropa ölkələrinə doğru genişlənməsində sonra artıq bu məsələ Avropa İttifaqının xarici siyasətindən çıxmışdır.

Şərqi Avropa ölkələrinin Avropa İttifaqına üzvlüyü ona yeni çətinliklər gətirmişdir. Sərhədləri genişlənmiş, sərhəd dövlətlərinin sayı artmış, İttifaq Avropanın hüdudlarına çatmış, yenicə müstəqil olmuş tam və ya qismən avtoritar dövlətlərlə qonşu olmuşdur, aralarında qarşılıqlı asılılıq formalaşmışdır. Sözsüz ki, Avropa İttifaqının marağındadır ki, qonşuluğunda, sakitlik, inkişaf və sülh olsun.

Əks halda qonşuluqda olan hər bir hadisə İttifaqın hüdud ölkələrinə, ümumi birliyə təsirsiz ötüşməyəcək. Bu həm də Avropa İttifaqının dünyada sahibləndiyi roldan irəli gəlir. Avropa Qonşuluq Siyasəti də məhz bu məqsədlə irəli sürülmüşdür. Hələ 2003-cü il Avropa təhlükəsizlik strategiyası bu barədə danışırdı. Hazırda isə Avropa ittifaqı istəyinə çatmaqda çətinlik çəkir. Bəs bu çətinlik nədən ibarətdir?

Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələri ilə müqayisədə demək olar ki, şərq qonşuluğu ölkələrinin siyasi konteksti fərqlidir. 1990-cı və 2000-ci illərdə Mərkəzi və Şərqi Avropa regionunda güc boşluğu var idi və Avropa İttifaqı bu boşluğu asanlıqla doldurdu. Şərq qonşuluq ölkələrinin halında isə belə bir boşluq yoxdur.

Avropa İttifaqının Qonşuluq siyasəti təqdim olunanda artıq Rusiya özünü toparlamış və artıq qonşuluğundakı keçmiş sovet ölkələrinə təsir edəcək vəziyyətə gəlmişdi. Birinci halda Avropa İttifaqı öz kimliyi boş bir məkanda qururdusa, ikinci halda bunu Rusiyanın təsir dairəsində etməyə çalışır. Beləliklə, ilk dəfə Avropa İttifaqı dünya siyasi səhnəsində bu dərəcədə güc oyununa daxil olur, geosiyasi aktora çevrilir.

İkincisi, Mərkəzi və Şərqi Avropada demokratikləşmə prosesi həm də Avropa İttifaqına üzvlük prosesi idi. Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinin bu prosesin sonunda əldə edəcəkləri Avropa İttifaqı üzvlüyü idi. Avropa Qonşuluq Siyasətində isə qonşu ölkələr üçün belə bir insentiv yoxdur. “Kökə və dəyənək” siyasəti bu səbəbdən də şərq qonşuları ilə münasibətdə kifayət qədər uğurlu işləmir.

Avropa İttifaqının qonşuluq ölkələrində təsir mexanizmləri daha az və zəifdir. Reallıqda isə belə bir siyasətin tətbiqi qeyri dəqiq həyata keçirilir. Üzlükdən kənar İttifaq tərəfində şərq qonşuluq ölkələrinə təklif olunan insentivlər çox da cəlbedici görünmür. İlk başlarda Avropa İttifaqı şərq qonşuluğunda yalnız dövlətlərlə təmasda olurdu.

Bu, isə Mərkəzi və Şərqi Avropa təcrübəsindən irəli gəlirdi. Baxmayaraq ki, 2009-cu ildən etibarən buna dəyişiklik edilmiş, İttifaq şərq qonşuluğundakı ölkələrin vətəndaş cəmiyyətləri ilə daha sıx əlaqə qurmağa başlamışdır, nə zaman və necə dövlətə və vətəndaş cəmiyyətinə göstərilən dəstək demokratiyanın inkişafına dəstək olur dəqiq deyil.

Nəzərə almaq lazımdır ki, heç də hər zaman sosiyal-iqtisadi inkişafa dəstək dövlət qurumlarına dəstək demokratiyaya açıq bir mühitin yaranmasına gətirib çıxarmaya bilər. Göstərilən dəstək bəzən avtoritar rejimlərin güclənməsinə də xidmət edə bilər.

Üçüncüsü, Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələri qədər şərq qonşuluğundakı ölkələr  Qərbi Avropa ilə ortaq mədəniyyət və tarixi paylaşmır. Avropalı kimliyi şərq qonşuluğunda Şərqi Avropada olduğu qədər geniş və güclü mənimsənilmir. Heç də Avropa dəyərləri şərq qonşuluğunda Mərkəzi və Şərqi Avropada olduğu qədər mənimsənilmir. Başqa sözlə Avropa İttifaqı Avropanın sərhədlərindədir. Bu sərhəddə həm də yarı və ya tamamilə avtoritar ölkələr vardır. Avropa İttifaqı ilə inteqsaiyanın gətirəcəyi dəyişikliklər heç də bütün əhalinin, xüsusilə də elitin marağında deyil.

Bu proses, aydındır ki, müddətsiz davam etməyəcəkdir, nəticəsi Avropa İttifaqı üçün çox əhəmiyyətlidir. İki ideal hal ola bilər, birinci halda Avropanın dəqiq sərhədləri müəyyənləşəcəkdir. Kimisi Avropada qalacaqdır,  kimisi deyil. Avropa İttifaqı isə artıq kifayət qədər böyüyə və daha qonşularına səxəvətli omayacaq həddə gələ bilər.

İkinci halda isə Avropa ilə qarşılıqlı asılı, inteqrasiya olunmuş qeyri üzv qonşu ölkələr  – Avropa İttifaqı ilə digər dünya ölkələri arasında keçid – meydana gələ bilər. İkinci halın ehtimalını isə Avrasiya İttifaqı layihəsi azaldır. Belə bir keçidi geosiyasi mübarizənin getdiyi regionda qurmağın mümkün olduğunu düşünmək çətindir. Nəticə isə bizə getdikcə yaxınlaşır.

Hazırki vəziyyətdə Avropa İttifaqı və Avrasiya İttifaqı layihəsi arasında sıxılb qalmış 5 şərq qonşuluğu ölkələrində vəziyyət təxminən belədir: Moldova və Gürcüstan daha çox Avropa İttifaqı yolunu tutmuşdur. Adının baş hərfi kimi dönüş edən Ukrayna və başqa addım atmağa hünəri olmayan Ermənistan Avrasiya İttifaqına üz tutmuşdur.

Ukrayna məsələsində bir Avropa İttifaqına üzv ölkənin xarici işlər nazirinin dediyi kimi Avropa İttifaqı Avropa gələcəyinə heç bir inamı olmayan, lakin Rusiya və Avropanı bir-birinə qarşı oynamaqla nəticədə ölkəsini daha bahaya satan bir siyasətçinin oyununa gəlmişdir. Azərbaycanın regionda baş verən proseslərlə bağlı mövqe açıqlaya bilməməsi isə balanslaşdırılmış siyasətin üstünlüyü və ya limiti kimi dəyərləndirilə bilər.

İstənilə halda, bundan sonrakı dövr üçün demokratik, sakit, inkişaf edən və mehriban qonşu arzusunda olan Avropa İttifaqı regionda fəal rol oynamaqdan çəkinməməli, konfliktlərdə iştirakını artırmalı və siyasi çəkisini qoymalıdır. Əks halda öz şərq qonşuluğunda söz sahibi olmaya bilər. Bəs, sadə Avropalılar bunun xərcini ödəməyə hazırdırlarmı?

Murad Nəsibbəyli

Sosial Media da Paylaşaq