Virtual sosial şəbəkələr milli təhlükəsizliyimiz

Murad Nəsibbəyli (Mançester Universiteti)

XXI əsrin gətirdiyi yeniliklərdən biri də virtual sosial şəbəkələrdir. Bu yüzilliyin ilk illərindən başlayaraq dünyada geniş istifadə edilən Wordpress (2003), LinkedIn (2003), MySpace (2003), Flickr (2004), Facebook (2004), YouTube (2005), Twitter (2006) kimi virtual sosial şəbəkələr yaradıldı. Əsrin ilk on illiyinin sonlarında doğru isə ictimai-siyasi hadisələrə bu kimi virtual sosial şəbəkələrin təsiri açıq hiss edilməyə başlanıldı.

Misal üçün, 2009-cu ildə İran İslam Respublikasındakı prezident seçkilərindən əvvəl və sonra baş verən hadisələr zamanı, Çinin uyğurlar yaşayan Şərqi Türküstan ərazisində baş verən etnik qarşıdurma zamanı və ya Moldovada və digər post Sovet ölkələrində “narıncı inqilab”lar zamanı lazımi kütlənin cəlb edilməsi və informasiyanın dünyaya çatdırılmasında virtual sosial şəbəkələrin müstəsna rolu olmuşdur.

2011-ci ilin ilk günlərindən Yaxın və Orta Şərqdə baş verən inqilablar və davam etməkdə olan çıxışlar zamanı virtual sosial şəbəkələrin bu proseslərdə rolunun artması açıq hiss olunmaqdadır.

Baş verən bu hadisələrin fonunda Azərbaycanda virtual sosial şəbəkələrin “neqativ” təsirləri barəsində cəmiyyətin müxtəlif hissələrindən, rəsmi dairələr tərəfindən bəzən, yumşaq dil ilə desək, ən kəskin fikirlər səsləndirilməyə başlanıldı.

Virtual sosial şəbəkələrin öllkənin milli təhlükəsizliyinə zidd olması və xaricdən idarə olunması barədə bəyanatlar bildirildi. Bu bəyanatlar ölkənin ictimai-siyasi həyatında 7 Noyabr Parlament seçkilərindən bir müddət öncə başlayan fəallıq/canlanma ilə üst-üstə düşməkdədir. Həqiqətən, facebook və ya başqa virtual sosial şəbəkələr milli təhlükəsizliyə təhdidmidir?

Bu suala cavab vermək üçün virtual sosial şəbəkələrin cəmiyyətin həyatında tutduğu yeri təhlil etmək istərdim. Bunun üçün bu yazımda ilk öncə xalq hakimiyyətindən, ictimai fikrinin xalq hakimiyyətinin təmin olunmasındakı rolundan, daha sonra ictimai fikrin formalaşması üçün lazım olan platformların tarix boyu necə dəyişilməsindən və nəhayət, virtual sosial şəbəkələrin Azərbaycanda ictimai fikrin formalaşması üçün lazım olan platforma boşluğunu doldurmasından bəhs edəcəyəm.

Virtual sosial şəbəkələrin  cəmiyyətdə yeri demokratiya-xalq hakimiyyəti (bu iki ifadənin eyni anlam daşıyıb-daşımaması başqa asılı olmayaraq hər iki halda) və ya xalqın hakimiyyət üzərində nəzarəti anlayışları ilə sıx bağlıdır. Xalq hakimiyyəti və ya xalqın hakimiyyət üzərində nəzarəti müasir dövrdə insanların tapa bildiyi ən yaxşı üsul olan təmsilçilik üsulu (və eyni zamanda bu təmsilçilik üzərində də nəzarəti təmin edən) və hüquqda bəlirlənmiş müxtəlif nəzarət yolları olnan hüquq və azadlıqlar ilə həyata keçirilir. Təmsilçilər vətəndaşların səsləri vasitəsi ilə seçilir.

Vətəndaşların təqdim olunmuş namizədlər üzrə öz iradələri ilə səslərinin qeydiyyatı (səs verməsi), hətta bu tam şəffaf olsa belə, xalq hakimiyyətindən və ya hakimiyyət üzərində xalqın nəzarətindən tam xəbər vermir. Mühüm olan bu hakimiyyət üzərində ingilislərin “deliberation” dedikləri müzakirələrdir. Söhbət ictimai müzakirələrdən gedir. Xalqın iradsinin real gücə çevrilməsində mühüm olan ictimai fikrin formalaşması məzh bu ictimai müzakirələrdən keçir.

Daha sadə dillə desək, xalqın iradəsinin formalaşması və həyata keçməsi üçün yalnız şəffaf səs vermə deyil, həm də bu səs vermədən öncə ictimai müzakirələr rolu ilə ictimai fikrin formalaşması vacib şərtdir. İctimai fikir respublika idarə üslundan da əvvəl mövcud olmuşdur və monarxiya və digər idarə üsulları üzərində də təsirli olmuşdur. Yəni, idarə üsulundan asılı olmayaraq, xalqın iradəsi hər zaman təsirli olmuşdur, bir şərtlə ki, ictimai müzakirələr olsun və nəticədə ictimai fikir formalaşsın.

İctimai müzakirələr üçün isə azad platformlar lazımdır. Tarix boyu bu cür platformlar, insanların kütləvi toplaşdığı məkanlar – şairlər məclisi, mədrəsələr, meydanlar, bazarlar, məclislər, hamamlar, çayxana və ya meyxanələr, və hətta “tin”lər olmuşdur.

Zaman keçdikcə millətlər inkişaf etmiş və ictimai müzakirələrin platformaları dəyişmiş, media formalaşmış və ictimai müzakirələr mediada aparılmışdır. Əlbəttə ki, köhnə platformalar bəzi ölkələrdə hələ də müəyyən qədər yerini qorumaqdadır.

Təəssüf ki, dünyada bu ictimai müzakirə platformalarının  dəyişikliyi baş verdiyi dövrdə Azərbaycan Sovet işğalına məruz qalmışdır. SSRİ bir totalitar (tək ağıla/ideologiyaya əsaslanan, plüralizmin/çox fikirliliyin mövcud olmadığı vəziyyət) dövlət olduğu üçün bu cür ictimai müzakirələr mediaya daşınmamış və köhnə platformalar da qalmışdır.

Məhz bu səbəbdəndir ki, bəzən hamımız siyasi-ictimai məsələlərin xeyir və şər məclislərində, bazarlarda, çayxanalarda və sairə bu kimi yerlərdə müzakirə edilməsindən şikayətlənirik. Səbəb sadədir. Cəmiyyət ictimai müzakirə olmadan yaşaya bilməz. Biz bunu müasir millətlər kimi mediada etmək imkanı yoxdursa, köhnə platformalarda edəcəkdir. Bu qaçınılmazdır. Cəmiyyətin qanunudur.

Bu müzakirələrin açıq və geniş xalq kütlələrinə çatacaq platformalarda edilmədiyi halda ölkədə açıq ictimai fikir və qapalı ictimai fikir kimi iki bir-birinə tam əks olan iki fikir yaranır. Bu iki fikirin ikincisi, yəni qapalı ictimai fikir daha real, birincisi isə aldadıcı olur.  Lakin hər ikisi bir-birinin formalaşmasına qarşılıqlı şəkildə təsir edirlər. İki fikir arasındakı bu cür uçurum ya qapalı fikrin tədricən transformasiyası yolu ilə aradan qaldırılır (bizlə oxşar vəziyyətdə olan Şərqi Avropa xalqlarının buna müəyyən qədər nail olduqlarını demək olar), ya da qapalı ictima fikrin birdən-birə açıq ictimai fikrə çevrilməsi ilə partlayışa səbəb olur. Bu isə çox zaman inqilab və ya çevriliş müddətində deyilir.

Hal-hazırda facebook və digər virtual sosial şəbəkələr ictimai fikri formalaşdıran ictimai müzakirələr üçün platforma rolunu oynayır. Beləliklə də, xalqın hakimiyyət üzərində nəzarətinin həyata keçirilməsində mühüm rol qazanmaqdadır. İctimai müzakirələrin mediada aparıldığı inkişaf etmiş ölkələrdə bu kimi virtual sosial şəbəkələrin rolu geridə qalmış ölkələrdən daha azdır. Məhz bu səbəbdəndir ki, facebook və sair virtual sosial şəbəkələrdə azərbaycanlıların fəaliyyətinin yüksək dərəcədə siyasiləşməsini, digər cəmiyyətlərlə  müqayisədə insanların bu şəbəkələrdə daha çox vaxt keçirməsini və, ən əsası da, fərdlərin və ya qrupların virtual sosial şəbəkələrdə paylaşdıqlarından asılı olaraq onlarla “müvafiq” davranılması müşahidə olunur.

Xarici dövlətlərin xüsusi xidmət orqanlarının boynuna nə isə atmaq çox sadə işdir və hər kəsdə şübhə yaradacaq bir yoldur. Vətəndaşlarda hər zaman şübhə yaratmaq SSRİ-də hakimiyyəti əldə saxlamaq üçün psixoloji hərəkat və ya propaganda vasitəsidir.

Üç nəfər siyasi-ictimai məsələlər barədə söhbət etdiyi zaman hər biri aralarından birinin agent olduğunu düşünürdü.  Yəqin, müəllimlərindən bu sözləri  eşidən az olmayıb: “Siz harada nə etsəniz, bizim sizdən xəbərimiz olur”. Bununla yanaşı, hətta xarici dövlətlərin xüsusi xidmət orqanı facebook və digər virtual sosial şəbəkələr vasitəsi ilə ölkədə qarşıdurma və sair hansısa belə bir məqsəd üçün insanları mobilizasiya etməyə çalışsa belə, ölkədə bu mobilizasiya üçün sosial, iqtisadi şərtlər olmadığı halda bu uğursuzluqla nəticələnər. Odur ki, bu cür halların qarşısını almaq üçün doğru olan ittiham etmək deyil, bu cür qarşıdurmaları/çıxışları yaradan sosial/iqtisadi şərtləri aradan qaldırmaqdır.

Əlavə olaraq, facebook və ya digər virtual sosial şəbəkələrdə mənfi qüvvələrdən gələ biləcək təhlükə əvvəllər də köhnə platformalarda da mövcud olmuşdur. Necə ki, facebook-da birisi hansisa bir informasiyanı yaymaqla təxribat yaratmağa çalışırsa, eyni hal yuxarıda adını sadaladığım köhnə platformalarda da mövcud idi. Lakin tarixdə bazar meydanlarının dövlətin təhlükəsizliyinə təhdid olduğu qərarına gəlinmədiyi bilinməkdədir.

Buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, facebook və digər virtual sosial şəbəkələr ölkənin milli təhlükəsizliyinə təhdid deyil, tam əksi daha demokratik dövlət və ya xalqın hakimiyyət üzərində daha böyük təsir gücünə sahib ola bilməsi üçün yararlı bir platformadır. Bununla yanaşı, hakimiyyət üçün də bu platformada formalaşan fikirlər yeni islahatlar üçün motivasiya və ya ideya mənbəyi ola bilər. İctimai müzakirələrin daha azad və geniş şəkildə aparılması hakimiyyətin daha uğurlu idarəçiliyi üçün faydalı olar.

Murad Nəsibbəyli (Mançester Universiteti)

230 Responses to Virtual sosial şəbəkələr milli təhlükəsizliyimiz

  1. Pingback: Buy discount viagra online

  2. Pingback: cialis otc

  3. Pingback: doctor7online.com

  4. Pingback: vagragenericaar.org

  5. Pingback: cialis coupons

  6. Pingback: generic ventolin inhalers for sale

  7. Pingback: cialis online

  8. Pingback: buy ciprofloxacin online

  9. Pingback: Real viagra pharmacy prescription

  10. Pingback: cheap viagra us shipping no prescription

  11. Pingback: cialis over the counter 2020

  12. Pingback: cialis from canada

  13. Pingback: cialis 20

  14. Pingback: tylenol walmart

  15. Pingback: coupon for cialis

  16. Pingback: viagra 50mg

  17. Pingback: viagra 50mg

  18. Pingback: viagra generic

  19. Pingback: cheapest ed pills online

  20. Pingback: best ed medication

  21. Pingback: cheap erectile dysfunction pills

  22. Pingback: can i buy chloroquine over the counter

  23. Pingback: hydroxychloroquine uk pharmacy

  24. Pingback: online pharmacy

  25. Pingback: Buy cialis

  26. Pingback: levitra price

  27. Pingback: buy levitra

  28. Pingback: levitra canada

  29. Pingback: online casino real money paypal

  30. Pingback: cialis tadalafil vs viagra

  31. Pingback: slot machines

  32. Pingback: viagra reviews

  33. Pingback: online casino real money us

  34. Pingback: casino slots gambling

  35. Pingback: cialis 5mg

  36. Pingback: no credit check loans

  37. Pingback: generic bimatoprost

  38. Pingback: www.cialis.com

  39. Pingback: quick cash loans

  40. Pingback: pay day loans

  41. Pingback: viagra 100mg

  42. Pingback: casino slots gambling

  43. Pingback: cialis to buy

  44. Pingback: casino online gambling

  45. Pingback: buy cialis

  46. Pingback: keno online gambling

  47. Pingback: generic cialis

  48. Pingback: hard rock casino online

  49. Pingback: cialis to buy

  50. Pingback: generic cialis

  51. Pingback: buy pfizer viagra in canada

  52. Pingback: cialis buy

  53. Pingback: buy hydroxychloroquine online

  54. Pingback: cards games online blackjack

  55. Pingback: generic name for viagra

  56. Pingback: casino games online

  57. Pingback: online casino usa real money

  58. Pingback: real money online casino

  59. Pingback: canada viagra

  60. Pingback: buy generic viagra

  61. Pingback: viagra dosage

  62. Pingback: viagra pills for sale

  63. Pingback: viagra online

  64. Pingback: generic cialis tadalafil

  65. Pingback: buy cialis online

  66. Pingback: buy viagra new york

  67. Pingback: cialis buy cialis

  68. Pingback: can i buy viagra online

  69. Pingback: cialis generic online

  70. Pingback: buying generic viagra online

  71. Pingback: buy viagra online cheap

  72. Pingback: tadalafil liquid

  73. Pingback: slot machine

  74. Pingback: casino world

  75. Pingback: can you buy viagra online yahoo

  76. Pingback: viagra cialis

  77. Pingback: Viagra 150 mg without a doctor prescription

  78. Pingback: Viagra 130mg nz

  79. Pingback: how to buy Viagra 200 mg

  80. Pingback: Viagra 120 mg canada

  81. Pingback: viagra prices

  82. Pingback: cialiss

  83. Pingback: Viagra 100mg pills

  84. Pingback: cheapest Cialis 10mg

  85. Pingback: Cialis 40 mg australia

  86. Pingback: sildenafil

  87. Pingback: More hints

  88. Pingback: where to buy viagra

  89. Pingback: Cialis 20 mg coupon

  90. Pingback: where to buy Cialis 60mg

  91. Pingback: cheap Cialis 60 mg

  92. Pingback: Cialis 20mg generic

  93. Pingback: cheap viagra

  94. Pingback: Cialis 80mg online pharmacy

  95. Pingback: sildenafil 130 mg online

  96. Pingback: tadalafil 10 mg purchase

  97. Pingback: levitra 40mg online pharmacy

  98. Pingback: lasix 40 mg otc

  99. Pingback: furosemide 100mg prices

  100. Pingback: propecia 5mg uk

  101. Pingback: lexapro 20mg prices

  102. Pingback: viagra buy

  103. Pingback: viagra online

  104. Pingback: online viagra

  105. Pingback: viagra questions and answers

  106. Pingback: aricept 5mg coupon

  107. Pingback: tamoxifen 10mg without prescription

  108. Pingback: where to buy ashwagandha 60caps

  109. Pingback: atarax 10mg medication

  110. Pingback: how to buy augmentin 250/125mg

  111. Pingback: avapro 300mg online pharmacy

  112. Pingback: pfizer viagra on sale

  113. Pingback: avodart 0,5 mg coupon

  114. Pingback: baclofen 25 mg cheap

  115. Pingback: bactrim 400/80 mg without a doctor prescription

  116. Pingback: benicar 40mg price

  117. Pingback: cialis daily cost

  118. Pingback: Biaxin 500 mg pills

  119. Pingback: cost of Premarin 0,625mg

  120. Pingback: buspar 5mg pharmacy

  121. Pingback: cialis soft tabs vs cialis

  122. Pingback: calcium carbonate 500 mg uk

  123. Pingback: cardizem australia

  124. Pingback: generic viagra buy

  125. Pingback: nizagara 100 mg vs viagra

  126. Pingback: casodex 50mg cheap

  127. Pingback: catapres 100mcg online

  128. Pingback: ceclor 250mg canada

  129. Pingback: ceftin 250mg medication

  130. Pingback: celebrex 100 mg nz

  131. Pingback: cheapest celexa

  132. Pingback: cost of viagra

  133. Pingback: cephalexin medication

  134. Pingback: cipro canada

  135. Pingback: claritin 10 mg united states

  136. Pingback: virgin casino online nj

  137. Pingback: casino slot games

  138. Pingback: real money casino online

  139. Pingback: online casinos usa

  140. Pingback: real money casino app

  141. Pingback: online casino usa real money

  142. Pingback: casino game

  143. Pingback: chumba casino

  144. Pingback: casino online slots

  145. Pingback: betfair casino online nj

  146. Pingback: car insurance quotes renewal

  147. Pingback: liberty car insurance quotes

  148. Pingback: hartford car insurance quotes

  149. Pingback: unicure remedies viagra

  150. Pingback: car insurance quotes online florida

  151. Pingback: triple aaa insurance

  152. Pingback: cheap car insurance quotes

  153. Pingback: progressive auto ins

  154. Pingback: infinity car insurance

  155. Pingback: preferred car insurance

  156. Pingback: geico car insurance quotes official site

  157. Pingback: personal loans no credit check

  158. Pingback: Female viagra

  159. Pingback: payday loans no credit checks

  160. Pingback: real male enhancement pills

  161. Pingback: best online payday loans

  162. Pingback: installment loans in georgia

  163. Pingback: quick loans no credit check

  164. Pingback: online bad credit loans

  165. Pingback: best payday loans

  166. Pingback: viagra online without prescription

  167. Pingback: personal loans dallas tx

  168. Pingback: most reputable cbd oil supplier

  169. Pingback: cbd oil benefits and uses

  170. Pingback: pure kana natural cbd oil

  171. Pingback: 400 mg sildenafil

  172. Pingback: buy viagra in france

  173. Pingback: ananda professional cbd oil

  174. Pingback: 100mg viagra

  175. Pingback: cbd oil side effects stomach pain gas

  176. Pingback: how much cbd oil should i take daily

  177. Pingback: purchase viagra online with paypal

  178. Pingback: cbd cannabis

  179. Pingback: cheap brand viagra 100mg

  180. Pingback: cbd oil benefits and uses

  181. Pingback: cbd hemp oil drops for pain for sale

  182. Pingback: sildenafil 120

  183. Pingback: 2nd grade math homework

  184. Pingback: viagra generic on craigs list

  185. Pingback: website dieses benutzers besuchen

  186. Pingback: the assignments

  187. Pingback: cheap research paper writers

  188. Pingback: australian essay writing service

  189. Pingback: research paper writer free

  190. Pingback: where to buy viagra online without prescription

  191. Pingback: buying an essay online

  192. Pingback: online essay writing service

  193. Pingback: online essay help

  194. Pingback: homework for pre k

  195. Pingback: cleocin prices

  196. Pingback: sildenafil 58

  197. Pingback: clomid 50 mg cost

  198. Pingback: Order viagra

  199. Pingback: clozaril over the counter

  200. Pingback: colchicine no prescription

  201. Pingback: cialis walgreens

  202. Pingback: symbicort inhaler 160/4,5mcg prices

  203. Pingback: combivent pills

  204. Pingback: coreg usa

  205. Pingback: cialis

  206. Pingback: compazine nz

  207. Pingback: coumadin 2mg uk

  208. Pingback: viagra generic 100mg

  209. Pingback: cozaar tablets

  210. Pingback: essay help forum

  211. Pingback: english essay writing service

  212. Pingback: write my essay custom writing

  213. Pingback: cymbalta 30mg over the counter

  214. Pingback: dissertation papers

  215. Pingback: how to find someone to write my paper

  216. Pingback: law thesis

  217. Pingback: write a good thesis

  218. Pingback: online research paper writers

  219. Pingback: ddavp pills

  220. Pingback: Generic viagra us

  221. Pingback: depakote 125 mg tablet

  222. Pingback: how to purchase diamox 250 mg

  223. Pingback: differin medication

  224. Pingback: diltiazem prices

  225. Pingback: cost of doxycycline

  226. Pingback: dramamine 50 mg price

  227. Pingback: where can i buy elavil

  228. Pingback: erythromycin cheap

  229. Pingback: etodolac cheap

  230. Pingback: how to buy flomax 0,2mg