Nəyə görə biz səs verməliyik?

Rza Kazımov

Artıq 22 ildir ki Azərbaycan müstəqil dövlətdir. Əfsuslar olsun ki, bu illər ərzində biz bir fundamental suala doğru dürüst cavab tapa bilməmişik:

Nəyə görə biz səs verməliyik?

Qarşıdakı aylarda silsiləli yazılar vasitəsi ilə və ən əsasda sizinlə birlikdə bu suala cavab verməyə çalışacağıq.

Seçkilərdə iştirak ilə bağlı hadisəni örgənən başlıca elmin adı ingilis dilində “Public Choice” yəni İctimai Seçim olaraq gedir. Əgər dərindən maraqlanmaq istəsəz o zaman Dennis Mueller, Public Choice III kitabına müraciət edə bilərsəz. Kitabı əldə etmək istəsəz şərhlər bölməsində öz e-mail ünvanınızı yazarsız və çalışacam ki PDF formatını bölüşəm. Təəssüflər olsun ki, bu fənn Azərbaycan Universitetlərində keçirilmir və yəqin ki yaxın gələcəkdə də keçirilməyəcək. Halbuki, siyasi elmləri İctimai Seçim fənni olmadan təsəvvür etmək mümkün deyil. Fənnin digər versiyası Beynəlxalq Siyasi İqtisadiyyat olaraq da adlandırılır (International Political Economy).

Öncədən deyim ki, bacardığım qədər sadə formatda yazmağa çalışacam və verdiyim nisbətən mürəkkəb fikirləri səhifənin aşağısında, haşiyədə yazacam. Bu suala bir neçə məqalədə cavab verəcəyik.

Suala ilk cavabı iqtisadiyyat elmi verir. İqtisadiyyat elminin ən geniş qəbul edilən təməl prinsiplərindən biri Rational Choice Theory  və ya “Səmərəli Seçim Nəzəriyyəsidir” [i]. Bu nəzəriyyə digər sosial elmlərin də təməl prinsipini təşkil edir. Nəzəriyyənin məqsəd insanın seçim qarşısında qalanda necə davranacağını hesablamaqdır. Səmərəli seçim nəzəriyyəsi iddia edir ki, insan əgər öz xeyrinə uyğun, optimal qərarı verirsə demək o rasionaldir və ya başqa sözlə desək onun qərarı özü üçün səmərəlidir. Nəzəriyyənin sahibləndiyi digər ideya isə insanın təbiətdən eqoist – selfish, xüdbin olmasıdır. Düzdü müasir dövrdə fərqli fikirlər də səslənir, yəni insanın sosial təkamüldən keçərək daha çox alturist olması və başqalarının da vəziyyətini düşünməsi kimi fikirləri misal vermək olar. Bu ideyanın əsas dəstəkləyicisi isə Yale Universitetinin Professoru John Roemerdir. Ancaq biz sualımızdan yayınmayaq, şərhlərdə müzakirə edərik.

Demək biz artıq səmərəli seçim nəzəriyyəsinin təməl prinsiplərini bilirik. Indi isə bir az çox sadə riyazi funksiyaya müraciət edək. Bu funksiya bizim “nəyə görə biz səs verməliyik” sualına qismən cavab verir.

U = p*B + D – C

Bu funksiya Riker və Ordeshook tərəfindən 1968-ci ildə irəli sürülüb[ii].

Usimvolu funksiyada ingilis dilində olan Utility sözünün baş hərfidir. Utility dilimizə fayda, xeyir, sərfə, üstünlük kimi tərcümə edilir. Biz isə Fayda ifadəsini istifadə edə bilərik. Yəni biz bu funksiya vasitəsi ilə seçkiyə getməyimizin özümüzə olacaq Faydasını nəzəri olaraq hesablamağa çalışacağıq.  

p – isə ingilis dilində probability – yeni ehtimal anlamını verir. Burda simvolla məqsəd bir seçicinin səsinin nə qədər qərarverici olacağı ehtimalını göstərməkdir. Fərz edin ki, Azərbaycanda 4.000.000 səs vermə hüququna sahib insan var və SƏNDƏ onlardan birisən. Demək SƏNİN səsinin qərarverici qüvvəyə malik olma ehtimalı 4.000.000 birdir. Bir seçicinin səsinin qərarverici olma ehtimalı məsələsinə yenidən qayıdacağıq ancaq bu açıqlama sizi pessimizə salmasın[iii] J.

B – isə səs verdiyiniz təqdirdə sizin əldə edəcəyiniz mənfəətdir. Fərz edin ki siz hər hansısa bir prezidentliyə namizəd olan şəxsə səs verirsiniz və həmin adam hakimiyyətə gəlir və sizin gözləntiləri doğruldur. Yekun olaraq sizin səs verdiyiniz Namizədin qalib gəlməsi mənasını verir.

D – ingilis dilində civic duty – vətəndaş borcu və ya seçicinin səs vermə prosesinə öz vətəndaş borcu kimi baxmasıdır. Nəticədən asılı olmayaraq vətəndaş səs verir və bundan dolayı zövq alır, prosesin özündə iştirakdan dolayı nəticədən asılı olmayaraq zövq alır.

C – isə cost – yəni seçkilərdə iştirak etməklə vətəndaşın nə sərf etdiyini göstərir. Seçkidə iştirakın dəyəri kimi də demək olar. Fərz edin ki, seçki günü bazar gününə düşür və siz evdə oturub dincəlmək istəyirsiz. Və əgər siz seçkilərdə iştirak edəcəyinizə qərar verirsinizsə o zaman bazar gününüzü qurban vermiş olursuz. Çox məsələləri “seçkidə iştirakın dəyərinə” aid etmək olar. Əgər siz namizədlər haqqında məlumat toplamaq istəyirsinizsə bunun üçün vaxt sərf edirsiniz və sizin axtarışlara sərf etdiyiniz zaman da “seçkidə iştirakın dəyərinə” aiddir.

Yekun olaraq funksiyanı açaq:

Seçkidə iştirak etməyin FAYDASI = səsinizin qərarverici olacağı EHTİMALI * sizin Namizədinizin qalib gəlməsi + nəticədən asılı olmyaraq seçkidə iştirakın verdiyi MÜSBƏT HİSSLƏR Seçkidə İştirakın DƏYƏRİ

Bununla da biz, niyə insanlar seçkilərdə iştirak edir sualına cavab verən ən fundamental funksiyanı örgənmiş olduq. Əgər sizin C – Seçkidə İştirakın Dəyəri digər paramaterlərdən böyükdürsə, nəticədə sizin seçkilərdə iştirakdan dolayı mənfi FAYDANIZ olacaq. Yəni seçkilərə getməyəcəksiz. Yox əgər C – Seçkidə İştirakın Dəyəri  çox azdırsa, və yekun nəticə FAYDA müsbətdirsə, o zaman seçkilərdə iştirak edəcəksiniz.

Bu yazının əsas məqsədi bacardığım qədər sadə yolla nəyə görə seçkilərə getməliyik sualına Rational Choice Theory – Səmərəli Seçim Nəzəriyyəsi vasitəsi ilə cavab vermək idi. Anlaşılmayan məqamları sual verməkdən çəkinməyin. Növbəti yazılarda seçicilərin növləri haqqında danışacağıq və məsələlər daha da anlaşılan olacaq. Əfsuslar olsun ki, bu termin və ifadələrin əksəriyyəti çoxlarınız üçün yenidir. Ancaq bizim sual hələ də açıq olaraq qalır. Yaxın gələcəkdə əksər fundamental anlayışları örgənərək sualımıza cavab verəcəyik.

Son olaraq bir təklifim var. Əldə etdiyiniz bilikləri yaxın çevrəniz ilə bölüşün, SEÇKİ nədir və nəyə görə Seçkiyə getməliyik mövzusu haqqında evdə ailəniz ilə, məktəbdə, universitetdə dostlarınız ilə müzakirə edin. “Əşi hər şey onsuzda həll olunub da” tipli şərhləri səsləndirən insanlara isə başa salmağa çalışın ki, elə məhz onlar bu cür düşündüyü üçün “hər şey artıq onların əvəzinə həll olunub”.

Uğurlar.


[i] Rational Choice Theory – səmərəli, məqsədyönlü seçim deməkdir. İnsanın sosial və iqtisadi həyatda davranışını izah etmək üçün irəli sürülən nəzəriyyədir. Nəzəriyyənin mərkəzində insan durur və insan hər zaman öz xeyrinə ünvanlanmış qərarlar qəbul edir. Nəzəriyyənin əsasında isə “insan daimə öz xeyrini çoxaldır və xərclərini azaldır” iddiası durur.

[ii] William H. Riker and Peter C. Ordeshook. A Theory of the Calculus of Voting. American Political Science Review, V. 62:25–42, 1968.

[iii] Bir çox iqtisadçılar məhz buna görə Seçkilərdə İştiraka skeptik yanaşırlar. Seçkilərdə nə qədər çox insan iştirak edirsə o qədər də bir insanın səsinin qərarverici olması ehtimalı azalır. Qərarverici seçici anlayışı daha çox Median Voter Theorem – Median Seçici Nəzəriyyəsi tərəfindən izah edilir.

233 Responses to Nəyə görə biz səs verməliyik?

  1. Pingback: viagra 100mg

  2. Pingback: chloroquine phosphate

  3. Pingback: best cialis site

  4. Pingback: doctor7online.com

  5. Pingback: vagragenericaar.org

  6. Pingback: where to find viagra pills for sale craigslist

  7. Pingback: albuterol inhaler

  8. Pingback: ciprofloxacin hcl

  9. Pingback: viagra erection

  10. Pingback: buy cialis usa

  11. Pingback: buy chloroquine phosphate

  12. Pingback: viagra sales generic

  13. Pingback: uc essay help

  14. Pingback: write my paper for me cheap

  15. Pingback: https://thesiswritinghelpsjj.com/

  16. Pingback: https://thesisbyd.com

  17. Pingback: essay help pros

  18. Pingback: custom application essay

  19. Pingback: cheap dissertation help

  20. Pingback: custom essay writing services

  21. Pingback: best place to buy a research paper

  22. Pingback: sell cialis

  23. Pingback: my custom essay

  24. Pingback: instant essay writer

  25. Pingback: cialis generic

  26. Pingback: north west pharmacy canada

  27. Pingback: international pharmacies that ship to the usa

  28. Pingback: discount cialis 40 mg

  29. Pingback: viagra canada fast shipping

  30. Pingback: cialis 30 mg price

  31. Pingback: acheter viagra 100

  32. Pingback: cialis used porn

  33. Pingback: comprar viagra pfizer

  34. Pingback: amoxicillin missed dose

  35. Pingback: amoxicillin structure

  36. Pingback: azithromycin dosage for children

  37. Pingback: seizure celebrex 1000 mg

  38. Pingback: celebrex 1000 mg

  39. Pingback: feline antibiotic cephalexin dosage

  40. Pingback: what is the price for cephalexin

  41. Pingback: cymbalta no pain

  42. Pingback: lawsuits against cymbalta

  43. Pingback: buy viagra cost after insurance

  44. Pingback: cheap generic cialis free shipping

  45. Pingback: pill cialis cheap france

  46. Pingback: best metformin brand in india

  47. Pingback: levitra erection time

  48. Pingback: best cialis substitute

  49. Pingback: viagra 100mg price canada

  50. Pingback: viagra online purchase reviews

  51. Pingback: where to buy cialis online uk

  52. Pingback: buy cialis over the counter uk

  53. Pingback: safe online viagra websites

  54. Pingback: marley drug viagra australia

  55. Pingback: cialis online fast shipping

  56. Pingback: price of sildenafil 50 mg

  57. Pingback: cheapest sildenafil 50 mg

  58. Pingback: price of sildenafil

  59. Pingback: levitra coupons 2018

  60. Pingback: propecia discount

  61. Pingback: levitra 20mg how to use australia

  62. Pingback: buy tadalafil pills

  63. Pingback: buy generic cialis paypal

  64. Pingback: where can i buy cialis in the us

  65. Pingback: buy propecia no prescription

  66. Pingback: comprar sildenafilo 100 mg

  67. Pingback: canadian viagra

  68. Pingback: comprar cialis online mexico

  69. Pingback: buy generic viagra australia

  70. Pingback: compare generic cialis prices

  71. Pingback: buy tadalafil 20mg price canada

  72. Pingback: generic cialis drugstore

  73. Pingback: buy cialis cheaper online

  74. Pingback: herbal ed treatment

  75. Pingback: ed drugs compared

  76. Pingback: cheapest pharmacy for prescriptions

  77. Pingback: canadian pharmacy cialis 20mg

  78. Pingback: Viagra Oral Jelly

  79. Pingback: bitcoin pharmacy online

  80. Pingback: cheapest generic cialis australia

  81. Pingback: cheapest cialis tadalafil 20 mg

  82. Pingback: generic cialis testimonials

  83. Pingback: buy cialis online viagra

  84. Pingback: cialis 20 mg cost

  85. Pingback: zestril generic

  86. Pingback: cialis 20mg low price

  87. Pingback: canadian pharmacy antibiotics

  88. Pingback: what is cialis good for

  89. Pingback: consumer reports canadian pharmacies

  90. Pingback: cialis for daily use

  91. Pingback: buy cialis 36 hour online

  92. Pingback: cialis for daily use

  93. Pingback: where can u buy cialis

  94. Pingback: cialis for daily use

  95. Pingback: pain meds without written prescription

  96. Pingback: tadalafil india generic

  97. Pingback: where can i buy generic valtrex

  98. Pingback: viagra 25mg cost

  99. Pingback: best ed drugs

  100. Pingback: buying viagra online

  101. Pingback: drugs online

  102. Pingback: best ed treatment pills

  103. Pingback: ivermectin 1

  104. Pingback: free dating sites without registering or fees

  105. Pingback: best price for plaquenil

  106. Pingback: ivermectin generic name

  107. Pingback: buy ivermectin cream

  108. Pingback: ivermectin where to buy for humans

  109. Pingback: ed pills cheap

  110. Pingback: vitamins for ed

  111. Pingback: natural ed remedies

  112. Pingback: viagra amazon

  113. Pingback: viagra over the counter

  114. Pingback: buy cialis insurance

  115. Pingback: generic cialis canadian

  116. Pingback: what is better cialis or viagra

  117. Pingback: canadian codeine pharmacy

  118. Pingback: online pharmacy quick delivery

  119. Pingback: cialis paypal payment

  120. Pingback: cialis no prescription overnight shipping

  121. Pingback: prednisone online paypal

  122. Pingback: amlodipine-atorvastatin

  123. Pingback: fluoxetine and breastfeeding

  124. Pingback: difference between citalopram and escitalopram

  125. Pingback: most trusted canadian online pharmacies

  126. Pingback: generic ivermectin for humans

  127. Pingback: buy generic ed pills online

  128. Pingback: ed tablets

  129. Pingback: erection problems

  130. Pingback: effects of lexapro

  131. Pingback: buy cialis lilly

  132. Pingback: amoxicillin teva 500 mg

  133. Pingback: buying clomid online

  134. Pingback: purchase clomid online

  135. Pingback: ivermectin cost canada

  136. Pingback: how much does ivermectin cost

  137. Pingback: where to buy cheap propecia

  138. Pingback: purchase prednisone online

  139. Pingback: doxylin

  140. Pingback: tadalafil india paypal

  141. Pingback: ivermectin dose

  142. Pingback: tadalafil 5mg tablets in india

  143. Pingback: where to obtain ivermectin over the counter

  144. Pingback: cialis online

  145. Pingback: ivermectin user reviews

  146. Pingback: ivermectin for rosacea reviews

  147. Pingback: z pack 250

  148. Pingback: ivermectin for humans walgreens

  149. Pingback: ivermectin for ringworm in cattle

  150. Pingback: ivermectin contraindications in humans

  151. Pingback: where can i buy ivermectin for dogs

  152. Pingback: buy ivermectin for humans online

  153. Pingback: how much does viagra cost without insurance

  154. Pingback: prescription drugs online

  155. Pingback: cialis generic

  156. Pingback: ed treatment options

  157. Pingback: buy online pharmacy

  158. Pingback: buy priligy dapoxetine

  159. Pingback: buy viagra tesco

  160. Pingback: who should take tamoxifen

  161. Pingback: pct nolvadex

  162. Pingback: prednisone 10 mg

  163. Pingback: prednisone 2 5 mg

  164. Pingback: generic prednisone cost

  165. Pingback: ivermectin 4

  166. Pingback: azithromycin can you buy over counter

  167. Pingback: canadian online drugstore

  168. Pingback: buy prescription drugs

  169. Pingback: canada ed drugs

  170. Pingback: prednisone 20mg prices

  171. Pingback: can you buy prednisone online uk

  172. Pingback: stromectol tablets buy online

  173. Pingback: ivermectin tablets order

  174. Pingback: ivermectin 500ml

  175. Pingback: lasix 200

  176. Pingback: how does viagra work

  177. Pingback: gabapentin 300mg

  178. Pingback: deltasone 10 mg price

  179. Pingback: generic cialis buy

  180. Pingback: valtrex without prescription us

  181. Pingback: valtrex online purchase

  182. Pingback: valtrex tablet

  183. Pingback: where to buy valtrex

  184. Pingback: buy pills online cheap

  185. Pingback: buy generic drugs online

  186. Pingback: generic ed pills from canada

  187. Pingback: cialis medication

  188. Pingback: how long does cialis last

  189. Pingback: cialis dosage recommendations frequency

  190. Pingback: sildenafil citrate 50mg tablets

  191. Pingback: cialis 10mg price

  192. Pingback: plaquenil generic

  193. Pingback: hydroxychloroquine 800mg

  194. Pingback: ivermectin humans

  195. Pingback: plaquenil 200 mg 30 film tablet

  196. Pingback: ivermectin 1 cream 45gm

  197. Pingback: cialis 10 mg prices

  198. Pingback: sildenafil online 25mg usa

  199. Pingback: buy hydroxychloroquine uk

  200. Pingback: stromectol price us

  201. Pingback: stromectol tablets

  202. Pingback: meritking

  203. Pingback: elexusbet

  204. Pingback: madridnet

  205. Pingback: meritking

  206. Pingback: meritroyalbet

  207. Pingback: eurocasino

  208. Pingback: where to buy cialis online

  209. Pingback: tadalafil 6mg capsule

  210. Pingback: zithromax generic cost

  211. Pingback: cialis without prescription overnight

  212. Pingback: meritroyalbet

  213. Pingback: purchase stromectol online

  214. Pingback: stromectol over the counter

  215. Pingback: stromectol liquid

  216. Pingback: meritroyalbet

  217. Pingback: sildenafil fast shipping

  218. Pingback: gambling sites that take paypal

  219. Pingback: sildenafil 100mg usa

  220. Pingback: generic tadalafil

  221. Pingback: viagra 25 mg sildenafil citrate

  222. Pingback: п»їerectile dysfunction medication

  223. Pingback: buy cialis online safely

  224. Pingback: best tadalafil generic

  225. Pingback: buying cialis online uk

  226. Pingback: sildenafil tablets india

  227. Pingback: oral ivermectin cost

  228. Pingback: stromectol 3 mg tablet

  229. Pingback: male viagra pill

  230. Pingback: buy ivermectin uk

  231. Pingback: Etodolac

  232. Pingback: Cialis Professional

  233. Pingback: Vantin